Luyện tập xen kẽ
Interleaving
Luyện tập xen kẽ là trộn lẫn nhiều dạng bài trong cùng một buổi luyện, thay vì làm hết dạng này rồi mới sang dạng khác. Cách làm này khiến kết quả trong lúc luyện tập thấp đi rõ rệt, nhưng kết quả ở bài kiểm tra sau đó cao hơn nhiều — vì nó buộc người học phải tự nhận ra đề đang hỏi dạng nào, đúng như điều kiện của một bài thi thật.
Điểm trong lúc luyện tập
Luyện từng dạng thắng
Trong nghiên cứu của Rohrer & Taylor (2007), nhóm luyện theo khối đạt khoảng 89% ngay trong buổi luyện.
Điểm bài kiểm tra sau một tuần
63% so với 20%
Cũng nghiên cứu đó, kết quả đảo ngược hoàn toàn: nhóm xen kẽ 63%, nhóm luyện theo khối 20%.
Trong lớp học thật
72% so với 38%
Thí nghiệm kéo dài một học kỳ trên học sinh lớp 7, kiểm tra sau một tháng (Rohrer, Dedrick & Stershic, 2015).
Niềm tin của người học
Đa số tin ngược lại
Trong nghiên cứu của Kornell & Bjork (2008), phần lớn người tham gia vẫn cho rằng luyện theo khối tốt hơn, kể cả sau khi chính họ làm tốt hơn với cách xen kẽ.
Kết quả lúc luyện và kết quả lúc thi đi ngược nhau
Đây là kiểu biểu đồ đáng để nhìn kỹ: hai cặp cột nói hai câu trái ngược, và câu quan trọng là câu bên phải.
Luyện theo khối giấu đi phần khó nhất của bài thi
Khi bạn làm hai mươi bài liên tiếp cùng một dạng, bạn chỉ phải quyết định phương pháp đúng một lần — ở bài đầu tiên. Mười chín bài còn lại chỉ là thao tác lặp lại với những con số khác nhau. Buổi luyện diễn ra trơn tru, tỉ lệ đúng rất cao, và cảm giác để lại là đã nắm chắc dạng này.
Trong phòng thi thì không có nhãn dạng bài. Câu hỏi đứng một mình, và việc đầu tiên phải làm là nhận ra nó thuộc dạng nào — chính là bước duy nhất mà buổi luyện theo khối đã bỏ qua hoàn toàn. Đây là lý do rất nhiều học sinh luyện đề đầy đủ nhưng vào phòng thi lại chọn nhầm công thức: các em đã luyện phần tính toán mà chưa từng luyện phần nhận diện.
Luyện xen kẽ đưa bước nhận diện trở lại vào mỗi câu. Điều đó làm buổi luyện chậm hơn, sai nhiều hơn và khó chịu hơn — và làm cho hoạt động luyện tập giống với bài thi hơn.
Chuyển một buổi luyện đề sang xen kẽ
Không cần thêm tài liệu mới. Chỉ thay đổi thứ tự làm bài và cách chấm.
- 1
Kiểm tra điều kiện trước
Với mỗi dạng định trộn, tự hỏi: mình đã tự giải được ít nhất một bài dạng này chưa? Dạng nào chưa qua được mốc đó thì luyện riêng trước, chưa đưa vào bộ trộn.
- 2
Trộn ba đến bốn dạng, không nhiều hơn
Với số dạng lớn hơn, mỗi dạng xuất hiện quá thưa để củng cố được gì. Ba đến bốn dạng đủ để bước nhận diện trở nên thật mà vẫn đủ dày để luyện.
- 3
Xáo thứ tự trước khi bắt đầu
Cắt rời đề rồi trộn, hoặc đánh số ngẫu nhiên. Điểm mấu chốt là khi nhìn vào một câu, bạn không được biết trước nó thuộc dạng nào.
- 4
Viết tên dạng trước khi giải
Với mỗi câu, ghi ra một dòng: đây là dạng gì và vì sao. Bước này biến phần nhận diện thành thứ nhìn thấy được, nên khi sai bạn biết mình sai ở nhận diện hay ở tính toán.
- 5
Chấm riêng hai loại lỗi
Đếm riêng số câu nhận nhầm dạng và số câu nhận đúng nhưng tính sai. Hai con số này dẫn tới hai việc cần làm hoàn toàn khác nhau, và gộp chung lại thì không dùng được.
Vì sao học sinh không tin vào kết quả này
Kornell và Bjork cho người tham gia học phong cách hội họa của nhiều họa sĩ, một nửa theo khối và một nửa xen kẽ, rồi kiểm tra khả năng nhận ra tác giả của những bức tranh chưa từng thấy. Nhóm xen kẽ làm tốt hơn rõ rệt.
Sau đó, người tham gia được hỏi cách nào giúp họ học tốt hơn. Đa số trả lời là cách theo khối — kể cả những người vừa tự mình đạt kết quả cao hơn với cách xen kẽ. Niềm tin không thay đổi ngay cả khi bằng chứng đến từ chính trải nghiệm của họ.
Cách giải thích hợp lý nhất là chúng ta đánh giá việc học dựa trên cảm giác trong lúc học, chứ không dựa trên kết quả sau đó — và luyện theo khối tạo ra cảm giác dễ chịu hơn ở mọi thời điểm. Đây cũng chính là cơ chế khiến học sinh chọn đọc lại thay vì tự kiểm tra, và là lý do hai kỹ thuật này thường bị bỏ qua cùng nhau.
3 lỗi khiến kỹ thuật này mất tác dụng
Trộn các dạng bài chưa được học
Cái giá: Học sinh không giải được bài nào ra hồn, kết luận rằng mình mất gốc, và bỏ luôn cả kỹ thuật lẫn buổi luyện. Đây là cách hỏng phổ biến nhất của kỹ thuật này.
Thay bằng: Luyện riêng từng dạng đến khi tự giải được một bài, rồi mới trộn. Xen kẽ là bước luyện nhận diện, không phải bước học phương pháp.
Đánh giá buổi luyện bằng tỉ lệ đúng trong buổi đó
Cái giá: Tỉ lệ đúng khi xen kẽ luôn thấp hơn khi luyện theo khối — đó là đặc điểm của phương pháp chứ không phải dấu hiệu thất bại. Học sinh thấy điểm tụt và quay về cách cũ đúng vào lúc cách mới đang có tác dụng.
Thay bằng: Đánh giá bằng một bài kiểm tra trộn dạng làm sau đó vài ngày. Đó là con số so sánh được, và cũng là con số giống bài thi thật nhất.
Xen kẽ nhưng vẫn làm theo nhóm ngầm
Cái giá: Đề được trộn nhưng học sinh vẫn quét qua một lượt, gom các câu cùng dạng lại rồi giải theo nhóm. Hình thức thì xen kẽ, còn bước nhận diện thì vẫn bị bỏ qua như cũ.
Thay bằng: Giải theo đúng thứ tự đã xáo, từng câu một, và ghi tên dạng ra giấy trước khi giải. Nếu không viết ra thì rất khó biết mình có thực sự nhận diện hay không.
Câu hỏi thường gặp
Xen kẽ khác với ôn tập tổng hợp ở điểm nào?
Ôn tổng hợp thường là đi lại toàn bộ nội dung theo thứ tự chương. Xen kẽ là trộn ngẫu nhiên các dạng bài để mỗi câu đều bắt đầu bằng câu hỏi “đây là dạng gì” — điểm khác biệt nằm ở chỗ bạn có biết trước dạng bài hay không, không nằm ở phạm vi nội dung.
Áp dụng được cho môn nào ngoài Toán?
Bằng chứng mạnh nhất đến từ Toán, nhưng hiệu ứng đã được tìm thấy ở nhận diện phong cách hội họa, phân loại sinh vật và ngữ pháp ngoại ngữ. Nguyên tắc chung: môn nào có nhiều dạng dễ nhầm với nhau thì môn đó hưởng lợi, vì phần khó chính là phân biệt chúng.
Nên xen kẽ ngay từ khi mới học bài không?
Không. Khi đang học một phương pháp mới, luyện tập trung vào đúng dạng đó là cách hợp lý. Chuyển sang xen kẽ khi bạn đã làm được từng dạng riêng — thường là sau một hoặc hai buổi luyện theo khối.
Trộn bao nhiêu dạng trong một buổi là hợp lý?
Ba đến bốn dạng dễ nhầm với nhau là điểm khởi đầu tốt. Quan trọng hơn số lượng là việc chọn những dạng thật sự dễ lẫn: trộn hai dạng chẳng liên quan gì đến nhau thì bước nhận diện trở nên quá dễ và không luyện được gì.
Trang này dựa trên đâu
Kèm theo cả những chỗ mà nghiên cứu yếu hơn so với cách nó thường được trích dẫn.
Luyện xen kẽ cho điểm thấp hơn trong buổi luyện nhưng cao hơn rất nhiều ở bài kiểm tra một tuần sau (63% so với 20%).
Rohrer, D., & Taylor, K. (2007). The shuffling of mathematics problems improves learning. Instructional Science.
Giới hạn: Thực hiện trên sinh viên đại học với một nhóm bài toán về thể tích hình khối. Độ lớn của chênh lệch phụ thuộc vào mức độ dễ nhầm giữa các dạng được trộn.
Trong lớp học thật, kéo dài một học kỳ, nhóm xen kẽ đạt 72% so với 38% ở bài kiểm tra một tháng sau.
Rohrer, D., Dedrick, R. F., & Stershic, S. (2015). Interleaved practice improves mathematics learning. Journal of Educational Psychology.
Người học tiếp tục tin rằng luyện theo khối hiệu quả hơn, kể cả sau khi chính họ đạt kết quả cao hơn nhờ xen kẽ.
Kornell, N., & Bjork, R. A. (2008). Learning concepts and categories: Is spacing the enemy of induction? Psychological Science.
Aiducation dùng kỹ thuật này như thế nào
Tầng “dạng bài” trong bản đồ năng lực của Aiducation Adaptive Mastery tồn tại một phần vì kỹ thuật này. Hệ thống ghi nhận riêng hai loại lỗi mà một điểm số tổng hợp gộp làm một: nhận nhầm dạng bài và nhận đúng nhưng thực hiện sai. Khi dữ liệu cho thấy học sinh làm tốt từng dạng riêng lẻ nhưng sai nhiều ở đề trộn, hệ thống không tăng số lượng bài tập — nó chuyển sang bộ bài trộn dạng, vì vấn đề nằm ở bước nhận diện chứ không nằm ở phương pháp giải.
Vì sao dạy một kèm một hiệu quả hơn — và cách thu hẹp khoảng cách đó