Tâm lý và cảm xúc

Sinh viên luôn thấy mình không đủ giỏi: vì sao và giúp con thế nào

Tham vấn y khoa: BS. Bùi Việt Hưng (Sức khỏe tổng quát) · Thẩm định ngày 22/11/2026 · Biên soạn: Ban biên tập Sức khỏe Aiducation

Sinh viên · 18–24 tuổi

Trả lời nhanh

Vào đại học, nhiều sinh viên từng là học sinh giỏi bỗng thấy mình kém cỏi giữa những bạn giỏi hơn, nghĩ thành tích của mình chỉ là may mắn và sợ bị “lộ” (người ta hay gọi là hội chứng kẻ mạo danh). Cảm giác này thường gặp và không phải bệnh, nhưng khi kéo dài nó làm con tránh thử thách, học quá sức, mất ngủ và dễ dẫn đến lo âu, trầm cảm. Bố mẹ giúp con nhiều nhất bằng cách lắng nghe, không so sánh và khen sự cố gắng; nên khuyên con gặp phòng tư vấn của trường, bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý nếu tâm trạng tệ kéo dài từ 2 tuần. Nếu con nói muốn chết hoặc tự làm hại mình, gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt.

Khi nào cần đưa con đi khám

Gọi 115 hoặc 113, hoặc đến cấp cứu ngay khi

  • Con nói muốn chết, muốn biến mất, “mình là đồ thất bại, sống chẳng để làm gì”, hoặc đăng những dòng như vậy lên mạng.
  • Con có vết thương tự gây ra, hoặc đang tìm cách làm hại bản thân.
  • Con nhắn lời từ biệt, cho đi đồ đạc, hoặc đột ngột cắt liên lạc với gia đình, bạn bè sau một thời gian rất suy sụp, nhất là sau một kỳ thi trượt hay bị cảnh báo học vụ.
  • Khi có một trong các dấu hiệu trên mà con ở xa: gọi ngay cho con, nhờ bạn cùng phòng hoặc người quen gần đó đến ở cùng con, gọi 115 hoặc 113 nếu nguy hiểm trước mắt.

Đưa con đi khám trong ngày khi

  • Con buồn chán, mất hứng thú, mất ngủ hoặc ngủ li bì, ăn kém kéo dài từ 2 tuần.
  • Con lo lắng đến mức tim đập nhanh, khó thở, không dám vào lớp, không dám nộp bài hay đi thi.
  • Con thức trắng nhiều đêm để học, uống nhiều cà phê, nước tăng lực, hoặc dùng thuốc tăng tập trung không có đơn.
  • Con bỏ học, trốn tránh thầy cô, nói muốn bỏ ngành hay bỏ trường chỉ vì sợ mình không đủ giỏi.
  • Con uống rượu bia nhiều hơn, thu mình, ít gọi về nhà, bạn bè thấy con khác hẳn.

Vì sao con thấy mình không đủ giỏi

Ở phổ thông, con có thể quen đứng đầu lớp. Lên đại học, con ở giữa rất nhiều bạn cũng từng đứng đầu, cách học khác hẳn, điểm số khó hơn, và con phải tự lo cả ăn ở, tiền bạc. Thấy mình tụt xuống giữa lớp, nhiều bạn kết luận mình kém, dù thật ra năng lực không đổi.

Cảm giác mình không đủ giỏi thường bắt nguồn từ sớm: những lời so sánh, kỳ vọng rất cao từ gia đình, thầy cô, hoặc từ chính con. Mạng xã hội, nơi ai cũng chỉ đăng thành tích, càng làm con thấy mình thua kém.

Những biểu hiện thường gặp

  • Được khen thì nghĩ là người ta khách sáo; đạt điểm cao thì cho là may hoặc đề dễ.
  • Sợ bị phát hiện là “không giỏi như mọi người tưởng”, nên ngại hỏi, ngại phát biểu.
  • Học hoặc làm quá sức để bù, hoặc ngược lại, trì hoãn đến sát hạn vì sợ làm không hoàn hảo.
  • Né các cơ hội như học bổng, câu lạc bộ, thực tập vì nghĩ mình không xứng.
  • Tự chê bai liên tục, so sánh mình với bạn, khó vui với thành công của chính mình.

Khi nào đó không chỉ là tự ti

Tự đánh giá thấp mình kéo dài có thể làm tổn hại sức khỏe tâm thần, dẫn đến trầm cảm và lo âu, hoặc thói quen xấu như hút thuốc, uống rượu bia để chịu đựng. Nếu tâm trạng tệ kéo dài từ 2 tuần, con mất ngủ, không còn thích những việc từng thích, hoặc lo âu đến mức không đi học được, đó là lúc cần gặp người có chuyên môn.

Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) giúp con nhận ra những suy nghĩ như “mình là kẻ thất bại” và xem lại chúng bằng bằng chứng thật. Nhiều trường đại học có phòng tư vấn tâm lý miễn phí hoặc chi phí thấp; con cũng có thể gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý bên ngoài. Tổng đài 111 là đường dây bảo vệ trẻ em dưới 16 tuổi, nên với sinh viên, bác sĩ và phòng tư vấn của trường là nơi phù hợp hơn; gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt.

Bố mẹ có thể làm gì

Hỏi han về con nhiều hơn về điểm: con ăn ngủ thế nào, có bạn không, điều gì làm con mệt. Khi con kể mình kém, đừng vội bảo “con nghĩ nhiều quá”, cũng đừng so với con nhà ai; hãy nói bố mẹ thấy con đã cố gắng thế nào và bố mẹ thương con dù kết quả ra sao.

Nói rõ rằng đổi ngành, học chậm một kỳ hay trượt một môn không làm con mất đi giá trị. Nhiều sinh viên cố gồng vì sợ làm bố mẹ thất vọng hơn là sợ chính việc học.

Nếu bạn là sinh viên

Thử ghi lại những lúc bạn tự nhủ “mình không đủ giỏi”, rồi viết bên cạnh những bằng chứng ngược lại: bài bạn đã làm xong, lời cảm ơn của bạn bè, kỹ năng bạn có. Đặt mục tiêu nhỏ, vừa sức, và tự ghi nhận khi làm được. Nói với ai đó bạn tin, một người bạn, thầy cô hay người trong gia đình, thường giúp nhẹ lòng ngay. Nếu tâm trạng không khá lên sau 2 tuần, hãy đặt lịch với phòng tư vấn của trường hoặc gặp bác sĩ; xin giúp đỡ là việc bình thường, không phải dấu hiệu yếu kém.

Chăm sóc con tại nhà

  • Gọi cho con đều đặn, hỏi về cuộc sống hằng ngày chứ không chỉ hỏi điểm, hỏi học bổng.
  • Khen sự cố gắng và cách con xoay xở (“mẹ thấy con tự lo được nhiều việc”) thay vì chỉ khen thành tích.
  • Tránh so sánh con với anh chị em, con nhà người khác, hay với chính bố mẹ ngày xưa.
  • Nhắc con giữ giấc ngủ, ăn đủ bữa, vận động, hạn chế cà phê và rượu bia, và nghỉ giữa các buổi học.
  • Khuyến khích con chia việc lớn thành phần nhỏ, lên kế hoạch theo tuần để không dồn đến sát hạn.
  • Gợi ý con tìm phòng tư vấn tâm lý của trường, và nói rõ bố mẹ ủng hộ việc con đi gặp chuyên gia.

Hiểu lầm thường gặp

Thấy mình kém là động lực để cố gắng hơn.
Một chút lo lắng giúp con chăm chỉ, nhưng tự chê bai kéo dài làm con né thử thách, kiệt sức và dễ lo âu, trầm cảm.
Con chỉ cần cố thêm là hết cảm giác đó.
Thành tích thêm thường không xóa được cảm giác này, vì con vẫn cho là may mắn. Điều giúp con là thay đổi cách nhìn bản thân, có khi cần chuyên gia hỗ trợ.
Đi gặp chuyên gia tâm lý là có bệnh, sẽ bị ghi vào hồ sơ.
Ai cũng có thể cần nói chuyện với người có chuyên môn khi gặp khó khăn. Phòng tư vấn của trường giữ bí mật thông tin của sinh viên.

Bố mẹ hay hỏi

+Hội chứng kẻ mạo danh có phải bệnh tâm thần không?

Không, đó là tên gọi một kiểu cảm giác nghi ngờ bản thân rất thường gặp. Nhưng nếu nó đi kèm buồn chán, lo âu kéo dài, con nên được khám xem có trầm cảm hay rối loạn lo âu không.

+Con học giỏi mà cứ chê mình dốt, bố mẹ nên nói gì?

Lắng nghe trước, đừng vội phản bác. Sau đó nhắc con những việc cụ thể con đã làm được và nói bố mẹ thương con không phụ thuộc vào điểm số.

+Sinh viên gặp chuyên gia tâm lý ở đâu?

Nhiều trường đại học có phòng tư vấn tâm lý cho sinh viên. Con cũng có thể khám ở khoa tâm thần, tâm lý của bệnh viện hoặc phòng khám có chuyên khoa này.

+Con muốn bỏ ngành vì thấy mình không theo nổi, có nên đồng ý ngay không?

Bố mẹ và con nên tìm hiểu xem con không hợp ngành hay đang quá tải, lo âu. Gặp cố vấn học tập và phòng tư vấn của trường trước khi quyết định giúp con chọn bình tĩnh hơn.

Nguồn tham khảo

  1. Raising low self-esteem — NHS (Anh)
  2. Student stress — NHS (Anh)
  3. Counselling for student mental health problems — NHS (Anh)
  4. Cognitive behavioural therapy (CBT) — NHS (Anh)

Cập nhật 20/11/2026.

Thông tin trên trang dùng để bố mẹ hiểu và theo dõi con, không thay thế việc khám bệnh. Khi con có dấu hiệu nguy hiểm, hãy gọi 115 hoặc 113 (từ 1/11/2026 tổng đài 113 cũng tiếp nhận cấp cứu y tế), hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất. Cần người lắng nghe về chuyện của con: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, 24/7.

Bài liên quan

  • Con cầu toàn, sợ mắc lỗi

    Muốn làm tốt là điều đáng quý; cầu toàn trở thành vấn đề khi con sợ mắc lỗi đến mức làm đi làm lại, trì hoãn, mất ngủ, khóc hoặc tự chê bai vì một điểm 8, điểm 9. Tính cầu toàn kéo dài làm tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm, rối loạn ăn uống và kiệt sức. Bố mẹ giúp con nhiều nhất bằng cách khen nỗ lực thay vì chỉ khen điểm, bình tĩnh khi con mắc lỗi, và đưa con gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi nỗi sợ ảnh hưởng đến ăn, ngủ, học quá 2 tuần. Nếu con nói muốn chết hoặc tự làm hại mình, gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt.

  • Con tự ti, thiếu tự tin

    Trẻ tự ti thường né việc mới vì sợ thất bại, bỏ cuộc rất nhanh, hay nói những câu như con chẳng làm được gì, không ai thích con. Bố mẹ giúp con nhiều nhất bằng cách dành thời gian riêng cho con, khen nỗ lực thay vì chỉ khen kết quả, để con tự làm và tự quyết những việc vừa sức, và thôi so sánh con với người khác. Lòng tự tin lớn lên dần trong nhiều tháng, có khi nhiều năm. Nên đưa con gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý nếu con buồn bã, lo âu, thu mình kéo dài từ 2 tuần, bỏ học, hoặc bố mẹ đã cố mà con không khá lên; nếu con nói muốn chết hay tự làm hại mình, gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt, hoặc Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7).

  • Sinh viên kiệt sức

    Kiệt sức (burnout) là khi căng thẳng học tập, làm thêm kéo dài nhiều tháng khiến sinh viên cạn năng lượng, thấy chán và xa cách với việc học, và tin rằng mình học mãi cũng không ra gì. Ngủ một đêm hay nghỉ một cuối tuần không làm nó hết. Cách gỡ là giảm tải thật sự, lấy lại giấc ngủ và các khoảng nghỉ, và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý nếu tình trạng kéo dài hơn 2 tuần, vì kiệt sức hay đi kèm trầm cảm và lo âu. Nếu con nói muốn chết hoặc tự làm hại mình, hãy gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt, và đưa con đi khám bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý ngay trong ngày. Tổng đài 111 dành cho trẻ dưới 16 tuổi, nên với sinh viên, bác sĩ và phòng tư vấn của trường là nơi phù hợp hơn.

  • Trầm cảm ở sinh viên

    Sinh viên bị trầm cảm thường buồn, trống rỗng hoặc cáu gắt gần như cả ngày, mất hứng thú với mọi thứ, mệt, ngủ quá nhiều hoặc mất ngủ, bỏ lớp, ít liên lạc với gia đình, kéo dài từ 2 tuần trở lên. Trầm cảm là bệnh chữa được: hãy giúp con gặp bác sĩ, bác sĩ tâm thần hoặc phòng tư vấn tâm lý của trường. Tổng đài 111 dành cho trẻ em dưới 16 tuổi, nên với sinh viên, đường trợ giúp chính là bác sĩ và dịch vụ tư vấn của trường. Nếu con nói muốn chết hoặc tự làm hại bản thân, gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt, hoặc nhờ người ở gần đến với con ngay.

  • Con buồn vì so sánh trên mạng

    So sánh mình với người khác là điều tự nhiên ở tuổi teen, nhưng mạng xã hội đầy ảnh đã chỉnh sửa, cuộc sống được chọn lọc và thuật toán liên tục đẩy thêm nội dung cùng loại, nên con dễ thấy mình kém cỏi, xấu xí, thua bạn. Bố mẹ giúp được nhiều nhất bằng cách hỏi con đang xem gì và thấy thế nào, cùng con nhận ra cái gì là thật, cùng chỉnh lại nguồn tin con theo dõi, và giữ cho con giấc ngủ, bạn bè, hoạt động ngoài đời. Đưa con đi khám nếu con thay đổi ăn uống rõ rệt, tập luyện quá mức, mất ngủ, thu mình hoặc buồn bã kéo dài; nếu con nói muốn chết hay tự làm hại, ở bên con và gọi 115 hoặc 113.

  • Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT)

    Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) là một cách trị liệu bằng trò chuyện: người trị liệu giúp con nhận ra những suy nghĩ làm con sợ hãi, buồn bã, rồi tập nghĩ và làm khác đi từng bước nhỏ. Đây là một trong những liệu pháp có nhiều bằng chứng nhất cho lo âu, trầm cảm, ám ảnh cưỡng chế và sang chấn ở trẻ em, tuổi teen. Liệu trình thường có số buổi giới hạn, khoảng 5–15 buổi, kèm bài tập ở nhà giữa các buổi. Hãy tìm người được đào tạo CBT qua bác sĩ, bệnh viện có khoa tâm lý hoặc tâm thần nhi; nếu con nói muốn chết hay tự làm hại, ở bên con và gọi 115 hoặc 113.

Chủ đề khác