Tâm lý và cảm xúc

Học sinh, sinh viên hay trì hoãn: vì sao và cách giúp con bắt đầu

Tham vấn y khoa: BS. Bùi Việt Hưng (Sức khỏe tổng quát) · Thẩm định ngày 22/11/2026 · Biên soạn: Ban biên tập Sức khỏe Aiducation

THPT · 15–18 tuổiSinh viên · 18–24 tuổi

Trả lời nhanh

Trì hoãn hiếm khi chỉ là lười: phần lớn các em né việc vì việc quá lớn, quá khó, sợ làm không tốt, hoặc vì điện thoại luôn sẵn bên cạnh. Cách giúp hiệu quả là chia việc thành bước nhỏ, bắt đầu ngay bằng vài phút, cất điện thoại khi học và ngủ đủ giấc. Nếu trì hoãn đi kèm buồn bã, mất hứng thú, mất ngủ kéo dài từ 2 tuần, hoặc con khó tập trung từ nhỏ, nên đưa con gặp bác sĩ để tìm trầm cảm, lo âu hay tăng động giảm chú ý. Nếu con nói muốn chết hoặc tự làm hại mình, gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt.

Khi nào cần đưa con đi khám

Gọi 115 hoặc 113, hoặc đến cấp cứu ngay khi

  • Con nói muốn chết, muốn biến mất, "học hành thế này sống làm gì", hoặc nhắn tin từ biệt.
  • Con có vết thương tự gây ra, hoặc đang tìm cách làm hại bản thân.
  • Sau nhiều đêm thức trắng chạy hạn, uống nhiều cà phê, nước tăng lực, con ngất, đau ngực, khó thở hoặc tim đập rất nhanh không dịu khi nghỉ.
  • Khi có một trong các dấu hiệu trên: ở bên con hoặc nhờ người ở gần đến với con, gọi 115 hoặc 113 nếu nguy hiểm trước mắt.

Đưa con đi khám trong ngày khi

  • Con buồn, trống rỗng, mất hứng thú với cả những việc từng thích, gần như cả ngày từ 2 tuần trở lên.
  • Con trì hoãn đến mức bỏ thi, nợ môn, bị cảnh báo học tập, hoặc nói muốn bỏ học.
  • Con lo lắng, hồi hộp, mất ngủ mỗi khi nghĩ đến việc phải làm.
  • Con khó tập trung, hay quên, dễ xao nhãng từ hồi tiểu học, không chỉ trong thời gian gần đây.
  • Con thức đến sáng, ngủ li bì ban ngày, giấc ngủ đảo lộn nhiều tuần.
  • Con chơi game, lướt mạng nhiều giờ mỗi ngày và không tự dừng được.

Vì sao các em trì hoãn

Trì hoãn là cách não né một cảm giác khó chịu: việc quá to không biết bắt đầu từ đâu, môn học khó, sợ làm sai, chán. Lướt điện thoại năm phút mang lại cảm giác dễ chịu ngay, còn lợi ích của việc học thì ở tận cuối kỳ. Càng hoãn, việc càng dồn, lo càng nhiều, và lại càng muốn né.

Những bạn cầu toàn thường trì hoãn vì chưa bắt đầu thì chưa phải đối mặt với khả năng làm không hoàn hảo. Thiếu ngủ, học thêm quá nhiều, lịch học dày đặc cũng làm các em cạn sức, đến tối chỉ muốn nằm yên với điện thoại.

Khi nào trì hoãn là dấu hiệu của vấn đề khác

Trầm cảm làm mọi việc trở nên nặng nề: con buồn hoặc trống rỗng gần như cả ngày, mất hứng thú, mệt mỏi, khó tập trung, kéo dài từ 2 tuần trở lên. Lúc đó trì hoãn là triệu chứng, và con cần được khám chứ không cần thêm lời thúc ép.

Lo âu khiến con né những việc gây lo, như bài thuyết trình hay bài thi khó. Tăng động giảm chú ý (ADHD) khiến con dễ xao nhãng, hay quên, khó bắt đầu và khó làm hết một việc; triệu chứng thường xuất hiện trước 12 tuổi, nên nếu con đã như vậy từ nhỏ, hãy nói với bác sĩ. Ở các em gái, ADHD dạng giảm chú ý hay bị bỏ sót vì ít hiếu động.

Cách giúp bắt đầu

  • Chia việc lớn thành những bước nhỏ, cụ thể: không ghi "làm tiểu luận", hãy ghi "tìm 3 tài liệu", "viết dàn ý".
  • Bắt đầu bằng vài phút: hẹn chỉ làm 5 phút, xong muốn nghỉ thì nghỉ. Phần lớn khi đã bắt đầu, việc tiếp tục dễ hơn nhiều.
  • Học theo từng khúc ngắn, ví dụ 25 phút học rồi nghỉ 5 phút, và nghỉ dài hơn sau vài lượt.
  • Cất điện thoại sang phòng khác hoặc tắt thông báo trong giờ học.
  • Tự đặt hạn sớm hơn hạn thật vài ngày, và nói với một người bạn để có người nhắc.
  • Làm việc khó nhất vào lúc tỉnh táo nhất trong ngày.
  • Ngủ đủ, ăn đủ, vận động mỗi ngày; một cơ thể mệt rất khó bắt đầu bất cứ việc gì.

Bố mẹ nên và không nên làm gì

Mắng con lười, so sánh với bạn, hay đứng canh con học thường làm con căng thẳng và né việc nhiều hơn. Thay vào đó, hỏi con thấy phần nào khó nhất, cùng con chia nhỏ việc và lên kế hoạch cho tuần, rồi để con tự làm và tự chịu một phần hậu quả nhỏ khi trễ hạn.

Khen khi con bắt đầu đúng giờ, khi con hoàn thành một bước, không chỉ khi có điểm tốt. Giữ nếp sinh hoạt chung trong nhà: giờ ăn, giờ ngủ, giờ cất điện thoại. Với sinh viên ở xa, gọi điện hỏi con ăn ngủ thế nào và cần giúp gì, thay vì chỉ hỏi điểm.

Nếu bạn là sinh viên

Trì hoãn không có nghĩa bạn kém cỏi. Thử viết ra mọi việc phải làm trong tuần, gạch bớt việc không bắt buộc, chọn ba việc quan trọng nhất cho mỗi ngày. Học cùng bạn trong thư viện, mỗi người một việc, cũng giúp nhiều người bắt đầu dễ hơn.

Nếu bạn đã hoãn đến mức nợ môn, sợ mở email của trường, hãy đến gặp giảng viên hoặc phòng công tác sinh viên sớm; xin gia hạn hay đăng ký học lại khi còn kịp dễ hơn nhiều so với để đến cuối kỳ. Nếu bạn thấy trống rỗng kéo dài, hoặc có lúc nghĩ đến chuyện làm hại bản thân, hãy gặp bác sĩ hoặc phòng tư vấn của trường ngay, và gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt. Tổng đài 111 dành cho trẻ dưới 16 tuổi, nên với sinh viên, bác sĩ, chuyên gia tâm lý và phòng tư vấn của trường là nơi phù hợp hơn. Học sinh THPT dưới 16 tuổi có thể gọi Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7).

Chăm sóc con tại nhà

  • Cùng con lập kế hoạch tuần vào tối Chủ nhật: hạn nộp, bài kiểm tra, các bước nhỏ cho từng việc.
  • Đặt một góc học yên tĩnh, ít đồ gây xao nhãng; điện thoại để ngoài khi học.
  • Giữ giờ ngủ và giờ dậy cố định cả cuối tuần; tắt màn hình khoảng 1 tiếng trước khi ngủ.
  • Hạn chế cà phê, nước tăng lực, nhất là buổi chiều tối; không dùng chúng để thức chạy hạn.
  • Để con có thời gian nghỉ thật sự mỗi ngày, không lấp kín lịch bằng học thêm.
  • Khi con hoàn thành một việc khó, ghi nhận nỗ lực của con.

Hiểu lầm thường gặp

Trì hoãn là do lười, mắng nhiều là con sẽ chăm.
Phần lớn trì hoãn đến từ cảm giác khó chịu, sợ hãi hay quá tải. Mắng mỏ làm tăng các cảm giác đó, nên con thường né việc nhiều hơn.
Con làm sát hạn mới có cảm hứng, làm thế mới hiệu quả.
Áp lực sát hạn có thể giúp xong việc, nhưng thường đi kèm thức trắng, bài làm vội và căng thẳng. Về lâu dài, làm đều từng chút một cho kết quả tốt hơn và ít mệt hơn.
Uống nước tăng lực, cà phê để thức chạy deadline là bình thường.
Dùng caffeine thay giấc ngủ làm giấc ngủ những đêm sau tệ hơn, khó tập trung hơn, và dùng nhiều có thể gây hồi hộp, tim đập nhanh.

Bố mẹ hay hỏi

+Con hay trì hoãn có phải bị tăng động giảm chú ý không?

Không phải ai trì hoãn cũng bị ADHD. Nên nghĩ đến ADHD khi con dễ xao nhãng, hay quên, khó tập trung từ trước 12 tuổi, ở cả nhà lẫn trường. Bác sĩ sẽ đánh giá kỹ trước khi kết luận.

+Làm sao để con bỏ thói quen để nước đến chân mới nhảy?

Giúp con chia việc nhỏ, đặt hạn sớm hơn hạn thật, bắt đầu bằng vài phút mỗi ngày, cất điện thoại khi học. Thói quen thay đổi dần qua nhiều tuần, không phải sau một lần nói.

+Phương pháp 25 phút học, 5 phút nghỉ có hiệu quả không?

Chia thời gian học thành khúc ngắn có nghỉ xen giữa giúp nhiều bạn dễ bắt đầu và đỡ mệt. Con có thể điều chỉnh độ dài cho hợp với mình.

+Sinh viên trì hoãn đến mức nợ môn, bố mẹ nên làm gì?

Bình tĩnh hỏi con chuyện gì đang xảy ra, có buồn, lo hay mệt kéo dài không. Khuyến khích con gặp giảng viên, phòng công tác sinh viên để tính phương án học lại, và gặp bác sĩ nếu con có dấu hiệu trầm cảm.

Nguồn tham khảo

  1. Student stress — NHS (Anh)
  2. Symptoms of ADHD — NHS (Anh)
  3. Depression — Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ (NIMH)
  4. 3 ways to help motivate teens — UNICEF

Cập nhật 20/11/2026.

Thông tin trên trang dùng để bố mẹ hiểu và theo dõi con, không thay thế việc khám bệnh. Khi con có dấu hiệu nguy hiểm, hãy gọi 115 hoặc 113 (từ 1/11/2026 tổng đài 113 cũng tiếp nhận cấp cứu y tế), hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất. Cần người lắng nghe về chuyện của con: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, 24/7.

Bài liên quan

  • Con cầu toàn, sợ mắc lỗi

    Muốn làm tốt là điều đáng quý; cầu toàn trở thành vấn đề khi con sợ mắc lỗi đến mức làm đi làm lại, trì hoãn, mất ngủ, khóc hoặc tự chê bai vì một điểm 8, điểm 9. Tính cầu toàn kéo dài làm tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm, rối loạn ăn uống và kiệt sức. Bố mẹ giúp con nhiều nhất bằng cách khen nỗ lực thay vì chỉ khen điểm, bình tĩnh khi con mắc lỗi, và đưa con gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi nỗi sợ ảnh hưởng đến ăn, ngủ, học quá 2 tuần. Nếu con nói muốn chết hoặc tự làm hại mình, gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt.

  • Tăng động giảm chú ý (ADHD)

    Tăng động giảm chú ý (ADHD) thuộc nhóm rối loạn phát triển thần kinh, khiến con khó tập trung, khó ngồi yên và hay làm trước nghĩ sau. Chỉ nghĩ đến ADHD khi các biểu hiện kéo dài ít nhất 6 tháng, xuất hiện cả ở nhà lẫn ở trường, và làm con gặp khó khăn rõ rệt trong học tập hoặc với bạn bè; trẻ dưới 4 tuổi hiếu động thường chưa thể kết luận. Nếu thấy như vậy, hãy đưa con đến bác sĩ nhi hoặc bác sĩ tâm thần nhi để được đánh giá. Đi cấp cứu ngay nếu con bị thương nặng do hành động bốc đồng, uống nhầm thuốc, hoặc nói muốn chết.

  • Trầm cảm ở sinh viên

    Sinh viên bị trầm cảm thường buồn, trống rỗng hoặc cáu gắt gần như cả ngày, mất hứng thú với mọi thứ, mệt, ngủ quá nhiều hoặc mất ngủ, bỏ lớp, ít liên lạc với gia đình, kéo dài từ 2 tuần trở lên. Trầm cảm là bệnh chữa được: hãy giúp con gặp bác sĩ, bác sĩ tâm thần hoặc phòng tư vấn tâm lý của trường. Tổng đài 111 dành cho trẻ em dưới 16 tuổi, nên với sinh viên, đường trợ giúp chính là bác sĩ và dịch vụ tư vấn của trường. Nếu con nói muốn chết hoặc tự làm hại bản thân, gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt, hoặc nhờ người ở gần đến với con ngay.

  • Con nghiện điện thoại

    Điều đáng lo là điện thoại chiếm chỗ của giấc ngủ, việc học, bữa ăn, bạn bè và vận động, chứ con số giờ dùng chỉ là một phần. Cách hiệu quả nhất là cả nhà cùng có luật rõ ràng theo tuổi: không điện thoại trong phòng ngủ ban đêm, không điện thoại trong bữa ăn, tắt màn hình ít nhất một giờ trước khi ngủ. Nếu con mất ngủ kéo dài, bỏ học, buồn bã thu mình, hoặc nổi giận dữ dội khi bị lấy máy, nên đưa con đi khám bác sĩ tâm lý. Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí, 24/7) tư vấn cho bố mẹ, nhất là khi con gặp nguy hiểm trên mạng.

  • Sinh viên kiệt sức

    Kiệt sức (burnout) là khi căng thẳng học tập, làm thêm kéo dài nhiều tháng khiến sinh viên cạn năng lượng, thấy chán và xa cách với việc học, và tin rằng mình học mãi cũng không ra gì. Ngủ một đêm hay nghỉ một cuối tuần không làm nó hết. Cách gỡ là giảm tải thật sự, lấy lại giấc ngủ và các khoảng nghỉ, và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý nếu tình trạng kéo dài hơn 2 tuần, vì kiệt sức hay đi kèm trầm cảm và lo âu. Nếu con nói muốn chết hoặc tự làm hại mình, hãy gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt, và đưa con đi khám bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý ngay trong ngày. Tổng đài 111 dành cho trẻ dưới 16 tuổi, nên với sinh viên, bác sĩ và phòng tư vấn của trường là nơi phù hợp hơn.

  • Con lười học, chán học

    Trẻ chán học hiếm khi chỉ vì lười. Thường có một lý do phía sau: bài quá sức, khó khăn đọc viết hay tính toán, thiếu ngủ, điện thoại và game, bị bắt nạt, áp lực điểm số, hoặc lo âu, trầm cảm. Bố mẹ nên hỏi chuyện con, gặp cô giáo, và đưa con đi khám khi con chán học kèm buồn bã, mất hứng thú với mọi thứ từ 2 tuần trở lên, hay kêu đau đầu, đau bụng mỗi sáng đi học. Nếu con nói muốn chết hoặc tự làm đau mình, hãy ở bên con và gọi 115 hoặc 113 khi con đang gặp nguy hiểm.

Chủ đề khác