Bệnh mạn tính và bẩm sinh

Bệnh celiac (không dung nạp gluten) ở trẻ: dấu hiệu, xét nghiệm, ăn uống

Tham vấn y khoa: BS. Bùi Việt Hưng (Sức khỏe tổng quát) · Thẩm định ngày 22/11/2026 · Biên soạn: Ban biên tập Sức khỏe Aiducation

Mầm non · 1–5 tuổiTiểu học · 6–10 tuổi

Trả lời nhanh

Bệnh celiac là bệnh tự miễn: khi ăn gluten, chất đạm có trong lúa mì, lúa mạch và lúa mạch đen, hệ miễn dịch tấn công ruột non, làm con hấp thu kém, tiêu chảy, chướng bụng, chậm lớn, thiếu máu. Bệnh gặp ở khoảng 1 trong 100 người trên thế giới nhưng được ghi nhận ít ở người Việt Nam, nên bác sĩ thường tìm các nguyên nhân hay gặp hơn trước. Chẩn đoán bằng xét nghiệm máu, có khi nội soi sinh thiết, trong lúc con vẫn ăn gluten bình thường; đừng tự cho con ăn kiêng gluten trước khi xét nghiệm. Đi viện ngay nếu con li bì, nôn liên tục, hoặc hơn 6 giờ không đi tiểu.

Khi nào cần đưa con đi khám

Gọi 115 hoặc 113, hoặc đến cấp cứu ngay khi

  • Con li bì, khó đánh thức, mắt trũng, môi khô, uống không được, hoặc hơn 6 giờ không đi tiểu.
  • Con nôn liên tục, nôn ra dịch xanh hoặc có máu, bụng chướng căng và đau nhiều.
  • Phân có nhiều máu, hoặc phân đen.
  • Ngay sau khi ăn món có bột mì, con nổi mề đay khắp người, sưng môi mắt, khó thở, khò khè, nôn nhiều hoặc lả đi: có thể là sốc phản vệ do dị ứng lúa mì, gọi 115 hoặc 113.

Đưa con đi khám trong ngày khi

  • Con tiêu chảy đã quá 7 ngày, hoặc phân lỏng, nhiều mỡ, mùi rất khó chịu, khó xả trôi, kéo dài hoặc tái đi tái lại.
  • Bụng con hay chướng, đầy hơi, đau bụng, táo bón kéo dài không rõ lý do.
  • Con chậm tăng cân, đứng cân hoặc tụt khỏi đường tăng trưởng, thấp hơn hẳn các bạn, chậm dậy thì.
  • Con thiếu máu thiếu sắt không đỡ dù đã uống sắt đúng hướng dẫn, mệt mỏi kéo dài, loét miệng tái đi tái lại.
  • Con nổi ban ngứa thành mụn nước nhỏ ở khuỷu tay, đầu gối, mông.
  • Con mắc tiểu đường type 1, bệnh tuyến giáp tự miễn, hội chứng Down, hội chứng Turner, hoặc có bố mẹ, anh chị em ruột bị celiac: hỏi bác sĩ về việc xét nghiệm.

Bệnh celiac là gì

Gluten là một loại đạm có trong lúa mì, lúa mạch và lúa mạch đen, nghĩa là có trong bánh mì, mì sợi làm từ bột mì, bánh quy, bánh ngọt, bánh bao, ngũ cốc ăn sáng, nhiều loại nước sốt và đồ chế biến sẵn. Ở trẻ bị celiac, mỗi lần ăn gluten, hệ miễn dịch phản ứng và làm tổn thương niêm mạc ruột non, nơi hấp thu chất dinh dưỡng.

Bệnh kéo dài suốt đời, thường do kết hợp giữa gen và môi trường. Trên thế giới bệnh không hiếm, khoảng 1 trong 100 người, nhưng ở Việt Nam bệnh được ghi nhận ít. Vì vậy khi con có triệu chứng tiêu hóa, bác sĩ thường kiểm tra những nguyên nhân hay gặp hơn trước.

Dấu hiệu ở trẻ

Ở trẻ nhỏ, dấu hiệu hay bắt đầu sau khi con ăn dặm các món có bột mì: tiêu chảy, phân nhiều và có mùi khó chịu, bụng chướng to, đầy hơi, quấy khóc, chậm tăng cân. Trẻ lớn hơn có thể đau bụng, nôn, táo bón, chậm lớn, chậm dậy thì, thiếu máu không đỡ khi uống sắt, loét miệng, mệt mỏi kéo dài.

Một số trẻ, nhất là trẻ thuộc nhóm nguy cơ, không có triệu chứng rõ và chỉ được phát hiện qua xét nghiệm máu. Ngược lại, nhiều trẻ có các triệu chứng trên mà không bị celiac.

Phân biệt với những bệnh bố mẹ dễ nhầm

  • Dị ứng lúa mì: phản ứng dị ứng xảy ra nhanh sau khi ăn, như nổi mề đay, sưng môi, nôn, khó thở. Được chẩn đoán bằng xét nghiệm dị ứng, khác với celiac.
  • Không dung nạp lactose: đầy bụng, tiêu chảy sau khi uống sữa, do thiếu men tiêu hóa đường sữa, không liên quan đến gluten.
  • Nhạy cảm gluten không phải celiac: một số người thấy khó chịu khi ăn đồ có lúa mì nhưng ruột không bị tổn thương như celiac; hiện chưa có xét nghiệm chính xác.
  • Tiêu chảy kéo dài sau nhiễm trùng ruột, giun sán, hội chứng ruột kích thích: hay gặp hơn nhiều ở trẻ Việt Nam.

Xét nghiệm và chẩn đoán

Bước đầu là xét nghiệm máu tìm kháng thể đặc hiệu của celiac (như kháng thể kháng transglutaminase mô). Nếu dương tính, bác sĩ tiêu hóa nhi thường cho nội soi lấy một mẩu nhỏ niêm mạc ruột non để khẳng định; trẻ được gây mê hoặc an thần khi nội soi. Đôi khi bác sĩ cho xét nghiệm gen hoặc thêm kháng thể khác khi kết quả chưa rõ.

Trong suốt thời gian xét nghiệm, con phải tiếp tục ăn đồ có gluten như bình thường. Nếu bố mẹ tự cho con kiêng gluten trước, kết quả có thể âm tính giả và rất khó chẩn đoán sau này. Chỉ bắt đầu chế độ không gluten khi bác sĩ chuyên khoa đã khẳng định chẩn đoán.

Điều trị: ăn không gluten suốt đời

Cách điều trị duy nhất hiện nay là bỏ hoàn toàn gluten suốt đời, kể cả lượng nhỏ hay vụn bánh. Phần lớn trẻ đỡ triệu chứng sau vài tuần, còn ruột cần nhiều tháng đến vài năm để lành hẳn. Con nên được chuyên gia dinh dưỡng hướng dẫn để vẫn ăn đủ chất; bác sĩ có thể cho bổ sung sắt hay vitamin nếu con thiếu.

Bữa ăn Việt có nhiều món tự nhiên không có gluten: cơm, cháo, bún, phở, bánh đa, miến dong, bánh cuốn làm từ gạo, thịt, cá, trứng, sữa, rau củ, trái cây. Cần cẩn thận với bánh mì, mì sợi, mì tôm, bánh bao, bánh quy, bột chiên giòn, đồ tẩm bột, xì dầu và một số nước sốt, hạt nêm, đồ chế biến sẵn có thể chứa lúa mì; luôn đọc nhãn. Yến mạch không chứa gluten nhưng dễ lẫn lúa mì khi chế biến, chỉ dùng loại ghi không gluten và hỏi bác sĩ trước. Dùng thớt, nồi, dầu chiên riêng để tránh lẫn gluten.

Con đi học, đi nhà trẻ

  • Báo cho cô giáo, bếp ăn của trường biết con không được ăn gluten, kèm danh sách món tránh và món thay thế; có thể gửi cơm cho con nếu trường chưa đáp ứng được.
  • Nhờ cô để ý những lúc con có thể ăn phải gluten: tiệc sinh nhật, quà bánh bạn chia, giờ thủ công dùng bột nặn với trẻ nhỏ hay cho vào miệng.
  • Chuẩn bị sẵn đồ ăn vặt không gluten trong cặp để con không thấy bị bỏ rơi khi cả lớp ăn bánh.
  • Giải thích cho con theo tuổi vì sao con phải ăn khác, và dạy con tự hỏi trước khi ăn món lạ.

Chăm sóc con tại nhà

  • Không tự cho con kiêng gluten khi chưa có xét nghiệm; nếu nghi ngờ, đưa con đi khám trước.
  • Khi đã được chẩn đoán, bỏ hẳn bánh mì, mì, bánh làm từ bột mì, lúa mạch; chọn cơm, bún, phở, miến dong, bánh làm từ gạo, ngô, khoai.
  • Đọc nhãn mọi đồ đóng gói, nước chấm, hạt nêm; khi không chắc, đừng cho con ăn.
  • Dùng dụng cụ nấu, thớt, dầu chiên riêng cho con, hoặc nấu món của con trước.
  • Cân đo con mỗi 3–6 tháng và giữ lịch tái khám, xét nghiệm máu theo hẹn.
  • Nhắc người trong nhà, ông bà, người giúp việc về chế độ ăn của con, vì một miếng bánh nhỏ cũng có thể làm con bị lại.

Hiểu lầm thường gặp

Con hay đau bụng, đầy hơi thì cứ cho ăn kiêng gluten thử xem.
Tự kiêng gluten trước khi xét nghiệm làm kết quả sai và khó chẩn đoán. Kiêng không cần thiết còn làm con thiếu chất và bữa ăn khó khăn hơn.
Ăn không gluten tốt cho mọi đứa trẻ.
Đồ không gluten chế biến sẵn không bổ hơn, có khi nhiều đường, béo và ít vitamin. Chế độ này chỉ cần cho trẻ đã được chẩn đoán.
Ăn một chút gluten thỉnh thoảng thì không sao.
Với trẻ bị celiac, cả lượng nhỏ cũng làm tổn thương ruột, kể cả khi con không thấy triệu chứng gì.
Người Việt ăn cơm nên không ai bị celiac.
Bệnh được ghi nhận ít ở Việt Nam nhưng vẫn có thể gặp, nhất là khi trẻ ăn nhiều bánh mì, mì, bánh ngọt hoặc trong nhà có người mắc.

Bố mẹ hay hỏi

+Bệnh celiac có chữa khỏi được không?

Chưa có thuốc chữa khỏi. Ăn không gluten suốt đời giúp ruột lành lại, con hết triệu chứng và lớn bình thường.

+Con bị celiac có ăn được phở, bún, bánh cuốn không?

Các món làm từ gạo thường không có gluten và con ăn được. Cẩn thận với nước chấm, xì dầu, đồ tẩm bột và quán có dùng chung nồi, dụng cụ với mì.

+Celiac khác dị ứng lúa mì thế nào?

Dị ứng lúa mì là phản ứng dị ứng nhanh như mề đay, sưng môi, khó thở. Celiac là bệnh tự miễn làm tổn thương ruột non từ từ, chẩn đoán bằng xét nghiệm máu và nội soi.

+Có nên xét nghiệm celiac cho con khi con hay đau bụng không?

Không phải trẻ đau bụng nào cũng cần. Bác sĩ cân nhắc khi con tiêu chảy kéo dài, chậm lớn, thiếu máu không rõ lý do, hoặc thuộc nhóm nguy cơ như có người thân bị celiac hay mắc tiểu đường type 1.

+Bé ăn dặm khi nào thì cho ăn bột mì?

Không cho bé ăn gluten trước 6 tháng tuổi. Từ khi ăn dặm, phần lớn trẻ có thể ăn các món có bột mì; nếu trong nhà có người bị celiac, hãy hỏi bác sĩ.

Nguồn tham khảo

  1. Coeliac disease: diagnosis — NHS (Anh)
  2. Coeliac disease: treatment — NHS (Anh)
  3. Celiac Disease in Children & Teens — Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (HealthyChildren.org)
  4. Diagnosis of Celiac Disease — Viện Quốc gia về Tiểu đường, Tiêu hóa và Thận Hoa Kỳ (NIDDK)

Cập nhật 20/11/2026.

Thông tin trên trang dùng để bố mẹ hiểu và theo dõi con, không thay thế việc khám bệnh. Khi con có dấu hiệu nguy hiểm, hãy gọi 115 hoặc 113 (từ 1/11/2026 tổng đài 113 cũng tiếp nhận cấp cứu y tế), hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất. Cần người lắng nghe về chuyện của con: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, 24/7.

Bài liên quan

  • Tiêu chảy kéo dài

    Tiêu chảy kéo dài là khi con đi ngoài phân lỏng từ 14 ngày trở lên. Mối lo chính là con sụt cân, thiếu chất và mất nước, nên con cần được bác sĩ khám tìm nguyên nhân, tiếp tục bú mẹ, ăn đủ bữa và uống oresol khi đi ngoài nhiều; bố mẹ không nên chờ đến 14 ngày mà đưa con đi khám khi tiêu chảy đã quá 7 ngày. Đi viện ngay nếu con li bì, không uống được, mắt trũng, hơn 6 giờ không đi tiểu, hoặc con dưới 4 tháng tuổi.

  • Không dung nạp lactose

    Không dung nạp lactose là khi ruột con thiếu men lactase nên không tiêu được đường lactose trong sữa, gây đầy bụng, sôi bụng, xì hơi nhiều và đi ngoài phân lỏng, có bọt vài phút đến vài giờ sau khi uống sữa. Ở trẻ đủ tháng dưới 3 tuổi, dạng bẩm sinh rất hiếm; hay gặp nhất là dạng tạm thời sau một đợt tiêu chảy, thường tự hết mà không cần đổi sữa. Đây là chuyện tiêu hóa, khác với dị ứng đạm sữa bò, và không cần bỏ bú mẹ. Đưa con đi cấp cứu ngay nếu con li bì, nôn hết, có dấu hiệu mất nước, hoặc sưng môi, khó thở sau khi uống sữa.

  • Trẻ dị ứng thức ăn

    Dị ứng thức ăn là khi hệ miễn dịch của con phản ứng với một thức ăn, hay gặp nhất với sữa bò, trứng, lạc, các loại hạt, tôm cua, cá, đậu nành, lúa mì và vừng. Phản ứng thường xảy ra trong vài phút đến 2 giờ sau khi ăn: mẩn ngứa, mày đay, sưng môi mắt, nôn, đau bụng. Gọi 115 hoặc 113 ngay nếu con khó thở, khò khè, khàn tiếng, sưng lưỡi, choáng hoặc lả đi, vì đó có thể là sốc phản vệ. Không tự kiêng tràn lan; đưa con đi khám để bác sĩ xác định đúng thức ăn cần tránh.

  • Trẻ thấp còi, chậm tăng cân

    Trẻ thấp còi khi chiều cao theo tuổi nằm dưới đường -2 độ lệch chuẩn trên biểu đồ tăng trưởng của Tổ chức Y tế Thế giới; chậm tăng cân khi cân nặng đứng yên hoặc tụt dần khỏi đường tăng trưởng của chính con. Cách biết chắc là cân đo đều đặn và chấm lên biểu đồ, không so với con nhà hàng xóm. Con nên đi khám khi đứng cân 2–3 tháng, sụt cân, hoặc trước tuổi dậy thì cao chưa tới 4 cm mỗi năm. Nếu con gầy rộc kèm phù hai chân, li bì, không ăn uống được, hãy đưa con đi cấp cứu ngay.

  • Trẻ thiếu máu thiếu sắt

    Thiếu máu thiếu sắt hay gặp nhất ở trẻ 6–24 tháng tuổi và ở con gái tuổi dậy thì có kinh nguyệt. Con thường xanh xao, mệt, kém tập trung, biếng ăn, nhưng chỉ xét nghiệm máu mới biết chắc, vì ở Việt Nam nhiều trẻ thiếu máu do bệnh tan máu bẩm sinh (thalassemia) và không được tự uống sắt. Thịt đỏ, gan, cá, trứng ăn kèm rau quả giàu vitamin C là nguồn sắt tốt nhất; thuốc sắt chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định. Nếu con khó thở, ngất, tim đập rất nhanh, nôn ra máu hoặc lỡ nuốt nhiều viên sắt, hãy đưa con đi cấp cứu ngay.

  • Bệnh tự miễn ở trẻ

    Bệnh tự miễn là khi hệ miễn dịch nhầm lẫn và tấn công chính các mô khỏe của cơ thể. Ở trẻ, hay gặp là tiểu đường type 1, bệnh tuyến giáp tự miễn (Hashimoto, Basedow), bệnh celiac, viêm khớp tự phát thiếu niên và lupus. Bệnh không lây, thường kéo dài, có lúc ổn lúc bùng lên, nhưng phần lớn kiểm soát được nếu được chẩn đoán sớm và theo dõi đều với bác sĩ chuyên khoa. Đi cấp cứu ngay nếu con khó thở, đau ngực, co giật, lú lẫn, hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch mà sốt cao, run lạnh, mệt lả.

Chủ đề khác