Trẻ thiếu máu thiếu sắt: dấu hiệu, xét nghiệm và cách bổ sung sắt
Tham vấn y khoa: BS. Bùi Việt Hưng (Sức khỏe tổng quát) · Thẩm định ngày 22/11/2026 · Biên soạn: Ban biên tập Sức khỏe Aiducation
Mầm non · 1–5 tuổiTHCS · 11–14 tuổiTHPT · 15–18 tuổi
Trả lời nhanh
Thiếu máu thiếu sắt hay gặp nhất ở trẻ 6–24 tháng tuổi và ở con gái tuổi dậy thì có kinh nguyệt. Con thường xanh xao, mệt, kém tập trung, biếng ăn, nhưng chỉ xét nghiệm máu mới biết chắc, vì ở Việt Nam nhiều trẻ thiếu máu do bệnh tan máu bẩm sinh (thalassemia) và không được tự uống sắt. Thịt đỏ, gan, cá, trứng ăn kèm rau quả giàu vitamin C là nguồn sắt tốt nhất; thuốc sắt chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định. Nếu con khó thở, ngất, tim đập rất nhanh, nôn ra máu hoặc lỡ nuốt nhiều viên sắt, hãy đưa con đi cấp cứu ngay.
Khi nào cần đưa con đi khám
Gọi 115 hoặc 113, hoặc đến cấp cứu ngay khi
- Con lỡ nuốt nhiều viên sắt hoặc viên vitamin có sắt, kể cả khi con chưa có biểu hiện gì. Mang theo vỏ lọ thuốc.
- Con khó thở, thở nhanh khi nằm yên, đau ngực, ngất hoặc gần ngất.
- Con xanh tái nhợt nhạt, li bì, tim đập rất nhanh, tay chân lạnh.
- Con nôn ra máu, đi ngoài phân đen như bã cà phê hoặc có máu (khi không đang uống thuốc sắt), hoặc chảy máu không cầm được.
- Con đột ngột vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu như nước chè, nhất là sau khi ăn đậu tằm hay dùng một thuốc mới.
Đưa con đi khám trong ngày khi
- Con xanh xao, môi và lòng bàn tay nhợt, mệt, hay buồn ngủ, kém tập trung trong một vài tuần.
- Con thèm ăn những thứ lạ như đất, đá lạnh, giấy, phấn.
- Con gái có kinh nhiều: thay băng mỗi 1–2 giờ, kinh kéo dài trên 7 ngày, có cục máu đông to.
- Con chậm lớn, biếng ăn kéo dài, uống rất nhiều sữa mà ăn ít.
- Trong gia đình có người bị thalassemia, hoặc con đã được nói là có hồng cầu nhỏ.
- Đã uống sắt theo đơn 4 tuần mà con không khá hơn.
Thiếu máu thiếu sắt là gì
Sắt cần để làm huyết sắc tố (hemoglobin), chất trong hồng cầu mang oxy đi khắp cơ thể. Khi thiếu sắt kéo dài, cơ thể làm ra ít huyết sắc tố hơn và hồng cầu nhỏ đi, gọi là thiếu máu thiếu sắt. Trước khi thiếu máu rõ, thiếu sắt đã có thể làm trẻ nhỏ chậm phát triển vận động, ngôn ngữ, và làm trẻ lớn kém tập trung.
Theo ngưỡng Tổ chức Y tế Thế giới cập nhật năm 2024, trẻ 6–23 tháng bị coi là thiếu máu khi huyết sắc tố dưới 105 g/L, trẻ 2 đến dưới 5 tuổi dưới 110 g/L, trẻ 5–11 tuổi dưới 115 g/L, trẻ 12–14 tuổi và con gái từ 15 tuổi dưới 120 g/L, con trai từ 15 tuổi dưới 130 g/L.
Vì sao con thiếu sắt
- Trẻ 6–24 tháng lớn rất nhanh, lượng sắt dự trữ từ lúc sinh dùng gần hết vào khoảng 6 tháng tuổi. Ăn dặm chậm, ăn dặm chỉ có cháo, bột với nước rau, ít thịt cá dễ thiếu sắt.
- Trẻ sinh non, sinh nhẹ cân có ít sắt dự trữ hơn.
- Uống quá nhiều sữa bò: trẻ 1–2 tuổi chỉ cần khoảng 2 cốc (khoảng 500 ml), trẻ 2–5 tuổi khoảng 2–3 cốc (500–700 ml) mỗi ngày. Uống quá khoảng 700 ml mỗi ngày làm con no, ăn ít thịt cá, và sữa bò có rất ít sắt. Không dùng sữa bò tươi làm đồ uống chính cho trẻ dưới 1 tuổi.
- Tuổi dậy thì: con lớn vọt, con gái mất máu qua kinh nguyệt, nhiều em ăn kiêng hoặc ăn chay không đủ chất.
- Mất máu kéo dài: nhiễm giun móc, chảy máu cam nhiều lần, bệnh dạ dày ruột.
- Hấp thu kém: tiêu chảy kéo dài, một số bệnh đường ruột, uống trà hoặc sữa ngay trong bữa ăn.
Thiếu sắt hay thalassemia: vì sao phải xét nghiệm
Bệnh tan máu bẩm sinh (thalassemia) rất phổ biến ở Việt Nam và cũng làm hồng cầu nhỏ, con cũng xanh xao giống thiếu sắt. Trẻ mang gen thalassemia mà uống sắt kéo dài không cần thiết có thể bị thừa sắt, gây hại gan, tim. Vì vậy bố mẹ đừng tự mua sắt cho con chỉ vì thấy con xanh.
Bác sĩ thường cho làm công thức máu và ferritin (lượng sắt dự trữ). Nếu cần, bác sĩ cho điện di huyết sắc tố để tìm thalassemia, xét nghiệm phân tìm giun hoặc máu ẩn. Ferritin có thể tăng giả khi con đang sốt, nên đôi khi bác sĩ hẹn làm lại khi con khỏe.
Ăn gì để đủ sắt
- Sắt dễ hấp thu nhất có trong thịt bò, thịt lợn nạc, gan, cá, tôm, lòng đỏ trứng. Trẻ ăn dặm nên có thịt hoặc cá xay nhuyễn mỗi ngày.
- Sắt trong đậu đỗ, đậu phụ, rau dền, rau ngót, rau muống hấp thu kém hơn; ăn cùng thịt cá và rau quả giàu vitamin C (cam, ổi, bưởi, cà chua, ớt chuông) sẽ hấp thu tốt hơn.
- Gan động vật giàu sắt nhưng cũng rất nhiều vitamin A; cho trẻ ăn khoảng một lần mỗi tuần là đủ.
- Uống trà, cà phê, sữa cách bữa ăn chính khoảng 1 giờ.
- Không ăn tiết canh để bổ máu: món này có thể gây nhiễm liên cầu lợn và giun sán nguy hiểm.
Khi con được kê thuốc sắt
Liều và thời gian do bác sĩ quyết định theo cân nặng và mức thiếu máu. Thường phải uống vài tháng, và tiếp tục thêm một thời gian sau khi huyết sắc tố đã về bình thường để bù kho dự trữ. Bác sĩ sẽ hẹn xét nghiệm lại, thường sau vài tuần, để xem con có đáp ứng không.
Thuốc sắt dễ hấp thu khi uống lúc bụng đói hoặc giữa hai bữa, kèm nước cam; nếu con đau bụng, có thể uống ngay sau ăn. Không uống cùng sữa hay trà. Phân đen khi uống sắt là bình thường; táo bón, buồn nôn nhẹ cũng hay gặp, hãy báo bác sĩ nếu con khó chịu nhiều. Sắt dạng nước có thể làm răng xỉn màu, cho con súc miệng hoặc đánh răng sau khi uống.
Cất thuốc sắt và vitamin có sắt ở nơi trẻ không với tới. Chỉ vài viên sắt cũng đủ gây ngộ độc nặng cho trẻ nhỏ.
Nếu em đang đọc bài này
Nếu em hay mệt, chóng mặt khi đứng dậy, khó tập trung, nhất là khi em có kinh nhiều, hãy nói với bố mẹ để đi xét nghiệm máu. Đừng nhịn ăn để giữ dáng; một bữa có thịt, cá hoặc trứng và một quả cam, quả ổi giúp em đủ sắt hơn mọi loại thuốc bổ máu tự mua.
Chăm sóc con tại nhà
- Cho trẻ ăn dặm từ khoảng 6 tháng tuổi, có thịt, cá, trứng xay nhuyễn mỗi ngày, không chỉ cháo với nước rau.
- Giữ lượng sữa của trẻ 1–2 tuổi khoảng 2 cốc (khoảng 500 ml), trẻ 2–5 tuổi khoảng 2–3 cốc (500–700 ml) mỗi ngày, không quá khoảng 700 ml; cai bình bú sau 1 tuổi.
- Mỗi bữa có một món giàu sắt và một món rau quả giàu vitamin C.
- Cho trẻ từ 2 tuổi tẩy giun theo đợt của trạm y tế hoặc theo lời bác sĩ, thường 6 tháng một lần; cho con đi dép khi ra ngoài.
- Con gái có kinh: ghi lại số ngày và số băng dùng mỗi ngày để kể với bác sĩ.
- Nếu con đang uống sắt, uống đủ đợt bác sĩ kê, đừng tự dừng khi thấy con hồng hào hơn.
Hiểu lầm thường gặp
- Da xanh là thiếu máu, cứ mua sắt cho con uống.
- Da xanh có nhiều lý do, và thiếu máu ở trẻ Việt Nam có thể do thalassemia, bệnh không chữa bằng sắt. Hãy xét nghiệm máu trước khi dùng thuốc.
- Ăn tiết canh, uống nước rau dền đỏ để bổ máu.
- Tiết canh có thể gây nhiễm liên cầu lợn rất nặng. Màu đỏ của rau dền không phải là sắt; sắt trong rau hấp thu kém hơn nhiều so với thịt, cá.
- Uống nhiều sữa thì con khỏe, không thiếu chất.
- Sữa bò rất ít sắt, và uống quá nhiều làm con no, ăn ít thịt cá. Đây là một nguyên nhân thường gặp của thiếu sắt ở trẻ 1–3 tuổi.
- Uống sắt vài hôm thấy con hồng hào là dừng được.
- Cần uống đủ thời gian bác sĩ kê để bù đủ kho sắt dự trữ; dừng sớm dễ thiếu máu trở lại.
Bố mẹ hay hỏi
+Trẻ thiếu sắt nên ăn gì?
Thịt bò, thịt lợn nạc, gan (khoảng một lần mỗi tuần), cá, tôm, trứng, đậu phụ, rau xanh đậm, ăn kèm trái cây như cam, ổi, bưởi để tăng hấp thu.
+Uống sắt bao lâu thì hết thiếu máu?
Huyết sắc tố thường tăng rõ sau vài tuần, nhưng thường phải uống vài tháng để đủ kho dự trữ. Bác sĩ sẽ dựa vào xét nghiệm để quyết định khi nào dừng.
+Uống thuốc sắt bị đi ngoài phân đen có sao không?
Phân đen khi uống sắt là bình thường. Nhưng nếu con đau bụng nhiều, nôn ra máu, phân đen kèm mệt lả hoặc phân có máu đỏ, hãy đưa con đi khám ngay.
+Con gái tuổi dậy thì có cần uống sắt không?
Không phải em nào cũng cần. Con gái có kinh nhiều, ăn kiêng hoặc ăn chay, hay mệt, chóng mặt nên đi xét nghiệm máu để bác sĩ quyết định có cần uống sắt không.
+Thiếu máu thiếu sắt có ảnh hưởng đến học tập không?
Có. Thiếu sắt làm trẻ mệt, kém tập trung, ở trẻ nhỏ có thể làm chậm phát triển. Phần lớn cải thiện khi con được điều trị đủ.
Nguồn tham khảo
- Iron deficiency anaemia — NHS (Anh)
- Guideline on haemoglobin cutoffs to define anaemia in individuals and populations — Tổ chức Y tế Thế giới (WHO)
- Iron Deficiency and Anemia in Babies, Children & Teens — Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (HealthyChildren.org)
- Khi trẻ uống vitamin A và thuốc tẩy giun – Những điều cần lưu ý — Viện Dinh dưỡng
Cập nhật 20/11/2026.
Thông tin trên trang dùng để bố mẹ hiểu và theo dõi con, không thay thế việc khám bệnh. Khi con có dấu hiệu nguy hiểm, hãy gọi 115 hoặc 113 (từ 1/11/2026 tổng đài 113 cũng tiếp nhận cấp cứu y tế), hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất. Cần người lắng nghe về chuyện của con: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, 24/7.
Bài liên quan
- Trẻ biếng ăn
Phần lớn trẻ bố mẹ thấy biếng ăn vẫn lớn bình thường: sau 1 tuổi, tốc độ lớn chậm lại nên con tự nhiên ăn ít hơn và kén món hơn. Cách biết con có thật sự thiếu ăn là xem cân nặng và chiều cao trên biểu đồ tăng trưởng qua nhiều tháng, chứ không phải đếm từng thìa cơm. Con cần đi khám khi đứng cân hoặc sụt cân, chậm cao, hoặc biếng ăn kèm nôn, tiêu chảy kéo dài, sốt, mệt lả. Nếu con không uống được, nôn liên tục hay li bì, hãy đưa con đi cấp cứu ngay.
- Ăn dặm cho bé
Tổ chức Y tế Thế giới và Viện Dinh dưỡng khuyên bắt đầu ăn dặm khi bé tròn khoảng 6 tháng, lúc bé ngồi vững có đỡ, giữ được đầu và chịu nuốt thức ăn, đồng thời vẫn cho bú mẹ đến 2 tuổi hoặc lâu hơn. Bắt đầu bằng cháo, bột nghiền mịn, sớm có thịt, cá, trứng; tăng dần độ thô để khoảng 1 tuổi bé ăn được đồ ăn của gia đình đã cắt nhỏ. Trẻ dưới 1 tuổi không ăn mật ong, không nêm muối, nước mắm, hạt nêm hay đường. Nếu bé bị hóc không ho, không khóc được, hoặc sưng môi, khó thở sau khi ăn, hãy sơ cứu và gọi 115 hoặc 113 ngay.
- Trẻ thấp còi, chậm tăng cân
Trẻ thấp còi khi chiều cao theo tuổi nằm dưới đường -2 độ lệch chuẩn trên biểu đồ tăng trưởng của Tổ chức Y tế Thế giới; chậm tăng cân khi cân nặng đứng yên hoặc tụt dần khỏi đường tăng trưởng của chính con. Cách biết chắc là cân đo đều đặn và chấm lên biểu đồ, không so với con nhà hàng xóm. Con nên đi khám khi đứng cân 2–3 tháng, sụt cân, hoặc trước tuổi dậy thì cao chưa tới 4 cm mỗi năm. Nếu con gầy rộc kèm phù hai chân, li bì, không ăn uống được, hãy đưa con đi cấp cứu ngay.
- Kinh nguyệt lần đầu
Phần lớn bé gái có kinh lần đầu ở khoảng 12–13 tuổi, thường khoảng 2–3 năm sau khi nhú vú. Trong vài năm đầu, ngày có kinh thường chưa đều, vòng kinh từ 21 đến 45 ngày và mỗi kỳ kéo dài 2–7 ngày; đây là bình thường. Nên nói với con về kinh nguyệt và để sẵn băng vệ sinh trong cặp từ trước. Đưa con đi khám nếu có kinh trước 10 tuổi, 15 tuổi chưa có kinh, kinh kéo dài quá 7 ngày, hoặc ra máu nhiều đến mức thay băng mỗi 1–2 giờ; đi cấp cứu ngay nếu con ra máu nhiều kèm chóng mặt, ngất.
- Trẻ bị thalassemia
Thalassemia (tan máu bẩm sinh) là bệnh di truyền làm cơ thể tạo ra huyết sắc tố không bình thường, nên con bị thiếu máu kéo dài. Thể nặng thường lộ ra từ vài tháng tuổi và cần truyền máu định kỳ cùng thuốc thải sắt suốt đời; người chỉ mang gen thường khỏe mạnh, có khi chỉ thiếu máu nhẹ và không cần điều trị. Đừng tự cho con uống sắt khi thấy con xanh xao: phải xét nghiệm trước, vì trẻ bị thalassemia dễ bị thừa sắt. Nếu con khó thở, li bì, tim đập rất nhanh, hoặc da và mắt vàng đậm kèm nước tiểu sẫm màu, hãy đưa con đi cấp cứu ngay.
- Có nên cho trẻ uống vitamin
Trẻ khỏe mạnh, ăn đa dạng thịt cá trứng, rau quả, sữa thường không cần uống vitamin tổng hợp hằng ngày. Những trường hợp có lý do rõ: trẻ 6–36 tháng uống vitamin A liều cao 2 đợt mỗi năm tại trạm y tế, trẻ bú mẹ cần vitamin D hằng ngày theo hướng dẫn quốc tế, trẻ tiêu chảy uống kẽm, trẻ ăn chay cần vitamin B12, trẻ được xét nghiệm thiếu sắt thì uống sắt theo đơn. Vitamin A, D và sắt dùng quá liều có thể gây ngộ độc. Nếu con lỡ nuốt nhiều viên vitamin hay viên sắt, hãy đưa con đi cấp cứu ngay và mang theo vỏ lọ.
Chủ đề khác