Dinh dưỡng và chiều cao

Trẻ thấp còi, chậm tăng cân: cách nhận biết và khi nào cần đi khám

Tham vấn y khoa: BS. Bùi Việt Hưng (Sức khỏe tổng quát) · Thẩm định ngày 22/11/2026 · Biên soạn: Ban biên tập Sức khỏe Aiducation

Mầm non · 1–5 tuổiTiểu học · 6–10 tuổi

Trả lời nhanh

Trẻ thấp còi khi chiều cao theo tuổi nằm dưới đường -2 độ lệch chuẩn trên biểu đồ tăng trưởng của Tổ chức Y tế Thế giới; chậm tăng cân khi cân nặng đứng yên hoặc tụt dần khỏi đường tăng trưởng của chính con. Cách biết chắc là cân đo đều đặn và chấm lên biểu đồ, không so với con nhà hàng xóm. Con nên đi khám khi đứng cân 2–3 tháng, sụt cân, hoặc trước tuổi dậy thì cao chưa tới 4 cm mỗi năm. Nếu con gầy rộc kèm phù hai chân, li bì, không ăn uống được, hãy đưa con đi cấp cứu ngay.

Khi nào cần đưa con đi khám

Gọi 115 hoặc 113, hoặc đến cấp cứu ngay khi

  • Con phù hai mu bàn chân hoặc hai cẳng chân, ấn vào để lại vết lõm.
  • Con gầy rộc, li bì, gọi khó tỉnh, không chịu ăn uống gì.
  • Con nôn hết mọi thứ, tiêu chảy nhiều, hơn 6 giờ không đi tiểu, môi khô, mắt trũng.
  • Con sốt hoặc lạnh người dưới 36°C, thở nhanh, tay chân lạnh, da tái.

Đưa con đi khám trong ngày khi

  • Cân nặng đứng yên hoặc giảm trong 2–3 tháng, hoặc con tụt từ đường tăng trưởng quen thuộc xuống thấp hơn hẳn.
  • Trẻ từ 2 tuổi đến trước dậy thì cao thêm chưa tới 4 cm trong một năm.
  • Con thấp hơn hẳn các bạn cùng tuổi, cùng giới, và thấp hơn nhiều so với chiều cao của bố mẹ.
  • Chậm lớn kèm tiêu chảy kéo dài, phân mỡ hoặc nhiều bọt, đau bụng hay tái đi tái lại, ho kéo dài, hay ốm.
  • Con xanh xao, mệt, chậm biết đi, biết nói so với bạn cùng tuổi.
  • Con chỉ ăn được rất ít món, hay nôn ọe, sặc khi ăn.

Thấp còi, nhẹ cân, gầy còm khác nhau thế nào

Bác sĩ đánh giá dinh dưỡng bằng ba chỉ số so với chuẩn tăng trưởng của Tổ chức Y tế Thế giới. Chiều cao theo tuổi thấp dưới -2 độ lệch chuẩn gọi là thấp còi, phản ánh thiếu ăn hoặc ốm kéo dài nhiều tháng, nhiều năm. Cân nặng theo tuổi thấp gọi là nhẹ cân. Cân nặng so với chiều cao thấp gọi là gầy còm, thường do thiếu ăn hay bệnh mới xảy ra và cần xử trí nhanh hơn.

Một đứa trẻ có thể vừa thấp còi vừa không gầy, nên nhìn con mũm mĩm chưa chắc là con đủ chất. Ở Việt Nam, thấp còi đã giảm nhiều nhưng vẫn còn khá phổ biến ở trẻ dưới 5 tuổi, nhất là ở vùng nông thôn và miền núi, và tăng nhanh trong giai đoạn 6–24 tháng tuổi.

Vì sao con chậm lớn

  • Ăn thiếu kéo dài: bữa ăn ít đạm (thịt, cá, trứng, đậu), ít dầu mỡ, ăn dặm quá loãng hoặc chỉ có cháo với nước rau.
  • Ốm đi ốm lại: tiêu chảy, viêm phổi, nhiễm giun làm con ăn kém và hấp thu kém, nhất là trong 2 năm đầu.
  • Bắt đầu từ trong bụng mẹ: trẻ sinh non hoặc sinh nhẹ cân dưới 2.500 g dễ thấp còi hơn.
  • Thói quen ăn uống: uống quá nhiều sữa hay nước ngọt nên no, ăn vặt sát giờ cơm, bữa ăn căng thẳng vì bị ép.
  • Bệnh cần bác sĩ tìm: thiếu máu thiếu sắt, bệnh tim, thận, tiêu hóa kém hấp thu, suy giáp, thiếu hormone tăng trưởng, một số hội chứng di truyền.
  • Tầm vóc gia đình: con của bố mẹ thấp thường nhỏ người nhưng vẫn lớn đều theo một đường; đây là thấp do gen, khác với thấp còi do thiếu ăn.

Theo dõi cân nặng, chiều cao ở nhà

Bố mẹ nên cho con cân đo hằng tháng trong năm đầu, 2–3 tháng một lần khi con 1–2 tuổi, và 6 tháng một lần từ 2 tuổi. Dưới 2 tuổi đo chiều dài nằm, từ 2 tuổi đo đứng, bỏ giày dép, cùng một giờ trong ngày. Chấm kết quả lên biểu đồ tăng trưởng trong sổ theo dõi sức khỏe hoặc nhờ trạm y tế chấm giúp.

Điều quan trọng là hướng của đường. Từ 2 tuổi đến trước dậy thì, trẻ thường cao thêm khoảng 5–6 cm và tăng khoảng 2–3 kg mỗi năm. Con đi đều theo một đường thấp nhưng ổn định ít đáng lo hơn con đang tụt dần qua các đường.

Ăn thế nào để con bắt kịp

  • Với con dưới 2 tuổi: bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu, ăn dặm từ khoảng 6 tháng với cháo đặc có thịt cá trứng, và tiếp tục bú mẹ đến 2 tuổi hoặc lâu hơn.
  • Trẻ từ 2 tuổi: mỗi ngày 3 bữa chính và 2 bữa phụ, cách nhau khoảng 2,5–3 giờ.
  • Mỗi bữa có đủ bốn nhóm: tinh bột (cơm, cháo đặc, mì, khoai), đạm (thịt, cá, tôm, trứng, đậu phụ), rau quả, và một thìa dầu hoặc mỡ cho vào bát của con.
  • Ưu tiên món đậm năng lượng trong lượng nhỏ: cháo đặc nấu với thịt băm và trứng, cơm nát chan canh có cái, sữa chua, chuối, bơ.
  • Sữa cho trẻ 2–5 tuổi khoảng 2–3 cốc (500–700 ml) mỗi ngày, không thay bữa cơm.
  • Hạn chế bánh kẹo, nước ngọt, đồ ăn vặt đóng gói; chúng làm con no mà không cho chất để lớn.
  • Khi con ốm, vẫn cho ăn ít một, nhiều bữa, không kiêng khem; sau ốm cho thêm một bữa mỗi ngày trong 1–2 tuần để con ăn bù.

Khi đi khám, bác sĩ sẽ làm gì

Bác sĩ hỏi về cân nặng lúc sinh, bữa ăn, bệnh đã mắc, chiều cao của bố mẹ, rồi cân đo và xem cả quá trình trên biểu đồ. Tùy con, bác sĩ có thể cho xét nghiệm máu, nước tiểu, phân, chụp phim xương bàn tay để xem tuổi xương, hoặc giới thiệu khám dinh dưỡng, nội tiết.

Phần lớn trẻ thấp còi do ăn thiếu và ốm vặt cải thiện được khi bữa ăn đủ chất và con ít ốm hơn; con lớn nhanh nhất khi được can thiệp sớm, trong những năm đầu. Vi chất như sắt, kẽm chỉ dùng khi bác sĩ thấy con thiếu và theo liều bác sĩ chỉ định.

Chăm sóc con tại nhà

  • Ghi cân nặng và chiều cao của con vào sổ theo dõi hoặc điện thoại mỗi lần cân đo.
  • Cho con uống vitamin A liều cao theo đợt của trạm y tế (trẻ 6–36 tháng, một số tỉnh đến 60 tháng; đầu tháng 6 và đầu tháng 12 hằng năm) và tiêm chủng đủ mũi.
  • Cho trẻ từ 2 tuổi tẩy giun theo đợt của trạm y tế hoặc theo lời bác sĩ, thường 6 tháng một lần; rửa tay trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh, cho con đi dép khi ra ngoài.
  • Cả nhà ăn cùng nhau, không ép, không dọa; để con tự xúc và khen khi con thử món mới.
  • Cho con ngủ đủ giờ và chạy chơi ngoài trời mỗi ngày.
  • Không hút thuốc trong nhà và giữ nước uống, thức ăn sạch, nấu chín.

Hiểu lầm thường gặp

Con thấp là do gen, có làm gì cũng vậy.
Gen quyết định phần lớn chiều cao cuối cùng, nhưng thiếu ăn và ốm kéo dài làm trẻ không đạt được chiều cao mà gen cho phép. Ăn đủ chất và ít ốm giúp con lớn theo đúng tiềm năng của mình.
Cho uống thuốc bổ, siro ăn ngon hay men tiêu hóa là con sẽ tăng cân.
Phần lớn các sản phẩm này không giúp trẻ lớn, có loại siro còn chứa thuốc kê đơn. Cách hiệu quả là bữa ăn đủ đạm, dầu mỡ, và tìm ra bệnh làm con chậm lớn nếu có.
Trẻ ốm phải kiêng tôm cá, thịt, dầu mỡ cho nhanh khỏi.
Kiêng khem khi ốm làm con thiếu chất đúng lúc cơ thể cần nhất. Trẻ ốm vẫn ăn đủ các nhóm thức ăn, nấu mềm, chia nhiều bữa nhỏ.
Nước hầm xương rất bổ, chan cháo cho con là đủ.
Nước hầm có vị ngọt nhưng rất ít đạm và canxi. Phải cho con ăn cả phần cái: thịt băm, cá, trứng, đậu nghiền vào cháo.

Bố mẹ hay hỏi

+Trẻ thấp còi có cao lại được không?

Trẻ được ăn đủ và ít ốm thường lớn nhanh hơn để bắt kịp phần nào, nhất là khi can thiệp sớm trước 2–3 tuổi. Càng lớn khả năng bắt kịp càng ít, nên đừng chờ đến tuổi dậy thì mới lo.

+Con 4 tuổi nặng 13 kg có bị suy dinh dưỡng không?

Một con số đơn lẻ không đủ để kết luận; cần biết chiều cao, giới tính của con và xem cân nặng thay đổi thế nào qua các lần cân. Hãy mang sổ theo dõi đến bác sĩ để được chấm lên biểu đồ chuẩn.

+Có nên cho con uống sữa tăng cân, sữa cao năng lượng không?

Chỉ dùng loại sữa đặc biệt khi bác sĩ khuyên, thường cho trẻ đã được chẩn đoán suy dinh dưỡng. Với trẻ chỉ hơi nhỏ người, bữa ăn đủ chất quan trọng hơn loại sữa đắt tiền.

+Con thấp còi có cần tiêm hormone tăng trưởng không?

Chỉ một số ít trẻ thiếu hormone tăng trưởng hoặc mắc bệnh đặc biệt mới cần, và phải do bác sĩ nội tiết nhi chẩn đoán bằng xét nghiệm. Hormone không dùng cho trẻ thấp còi do ăn thiếu.

+Bổ sung kẽm có giúp con cao hơn không?

Kẽm giúp trẻ thiếu kẽm ăn ngon và lớn tốt hơn, nhưng không làm trẻ đủ kẽm cao thêm. Bác sĩ sẽ quyết định có cần bổ sung, và trẻ bị tiêu chảy thì uống kẽm theo hướng dẫn điều trị tiêu chảy.

Nguồn tham khảo

  1. Infant and young child feeding: model chapter for textbooks for medical students and allied health professionals, second edition — Tổ chức Y tế Thế giới (WHO)
  2. Global nutrition targets 2025: stunting policy brief — Tổ chức Y tế Thế giới (WHO)
  3. Physical Development of School-Age Children — Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (HealthyChildren.org)
  4. Khi trẻ uống vitamin A và thuốc tẩy giun – Những điều cần lưu ý — Viện Dinh dưỡng

Cập nhật 20/11/2026.

Thông tin trên trang dùng để bố mẹ hiểu và theo dõi con, không thay thế việc khám bệnh. Khi con có dấu hiệu nguy hiểm, hãy gọi 115 hoặc 113 (từ 1/11/2026 tổng đài 113 cũng tiếp nhận cấp cứu y tế), hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất. Cần người lắng nghe về chuyện của con: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, 24/7.

Bài liên quan

  • Trẻ biếng ăn

    Phần lớn trẻ bố mẹ thấy biếng ăn vẫn lớn bình thường: sau 1 tuổi, tốc độ lớn chậm lại nên con tự nhiên ăn ít hơn và kén món hơn. Cách biết con có thật sự thiếu ăn là xem cân nặng và chiều cao trên biểu đồ tăng trưởng qua nhiều tháng, chứ không phải đếm từng thìa cơm. Con cần đi khám khi đứng cân hoặc sụt cân, chậm cao, hoặc biếng ăn kèm nôn, tiêu chảy kéo dài, sốt, mệt lả. Nếu con không uống được, nôn liên tục hay li bì, hãy đưa con đi cấp cứu ngay.

  • Tăng chiều cao tuổi dậy thì

    Chiều cao của con phần lớn do gen quyết định; phần còn lại phụ thuộc vào ngủ đủ, ăn đủ đạm, canxi và vitamin D, vận động đều và không mắc bệnh mạn tính. Tuổi dậy thì là giai đoạn con cao nhanh nhất, nhưng khi sụn tăng trưởng đã đóng (thường khoảng 15–16 tuổi ở nữ, 17–18 tuổi ở nam) thì không còn cao thêm được nữa. Thực phẩm chức năng hay thuốc tăng chiều cao không làm trẻ khỏe mạnh cao thêm. Con nên đi khám nếu cao chưa tới 4 cm mỗi năm trước tuổi dậy thì, thấp hơn hẳn bạn cùng tuổi, hoặc dậy thì quá sớm hay quá muộn.

  • Trẻ thiếu máu thiếu sắt

    Thiếu máu thiếu sắt hay gặp nhất ở trẻ 6–24 tháng tuổi và ở con gái tuổi dậy thì có kinh nguyệt. Con thường xanh xao, mệt, kém tập trung, biếng ăn, nhưng chỉ xét nghiệm máu mới biết chắc, vì ở Việt Nam nhiều trẻ thiếu máu do bệnh tan máu bẩm sinh (thalassemia) và không được tự uống sắt. Thịt đỏ, gan, cá, trứng ăn kèm rau quả giàu vitamin C là nguồn sắt tốt nhất; thuốc sắt chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định. Nếu con khó thở, ngất, tim đập rất nhanh, nôn ra máu hoặc lỡ nuốt nhiều viên sắt, hãy đưa con đi cấp cứu ngay.

  • Có nên cho trẻ uống vitamin

    Trẻ khỏe mạnh, ăn đa dạng thịt cá trứng, rau quả, sữa thường không cần uống vitamin tổng hợp hằng ngày. Những trường hợp có lý do rõ: trẻ 6–36 tháng uống vitamin A liều cao 2 đợt mỗi năm tại trạm y tế, trẻ bú mẹ cần vitamin D hằng ngày theo hướng dẫn quốc tế, trẻ tiêu chảy uống kẽm, trẻ ăn chay cần vitamin B12, trẻ được xét nghiệm thiếu sắt thì uống sắt theo đơn. Vitamin A, D và sắt dùng quá liều có thể gây ngộ độc. Nếu con lỡ nuốt nhiều viên vitamin hay viên sắt, hãy đưa con đi cấp cứu ngay và mang theo vỏ lọ.

  • Ăn dặm cho bé

    Tổ chức Y tế Thế giới và Viện Dinh dưỡng khuyên bắt đầu ăn dặm khi bé tròn khoảng 6 tháng, lúc bé ngồi vững có đỡ, giữ được đầu và chịu nuốt thức ăn, đồng thời vẫn cho bú mẹ đến 2 tuổi hoặc lâu hơn. Bắt đầu bằng cháo, bột nghiền mịn, sớm có thịt, cá, trứng; tăng dần độ thô để khoảng 1 tuổi bé ăn được đồ ăn của gia đình đã cắt nhỏ. Trẻ dưới 1 tuổi không ăn mật ong, không nêm muối, nước mắm, hạt nêm hay đường. Nếu bé bị hóc không ho, không khóc được, hoặc sưng môi, khó thở sau khi ăn, hãy sơ cứu và gọi 115 hoặc 113 ngay.

  • Trẻ bị giun

    Giun hay gặp ở trẻ là giun kim, gây ngứa hậu môn về đêm, và giun đũa, giun móc, giun tóc lây qua tay bẩn, đất, thức ăn. Nhiều trẻ nhiễm giun mà không có dấu hiệu gì; nhiễm lâu có thể gây đau bụng, thiếu máu, chậm lớn. Ở Việt Nam, trẻ từ 2 tuổi thường được tẩy giun định kỳ 6 tháng một lần; giun kim cần tẩy cho cả nhà và uống nhắc lại sau 2 tuần, kèm giữ vệ sinh. Đưa con đi cấp cứu ngay nếu con đau bụng dữ dội từng cơn, nôn nhiều, bụng chướng, không đi ngoài được, hoặc đau dưới sườn phải kèm vàng da.

Chủ đề khác