Bệnh mạn tính và bẩm sinh

Trẻ bị thalassemia (tan máu bẩm sinh): dấu hiệu, điều trị và chăm sóc

Tham vấn y khoa: BS. Bùi Việt Hưng (Sức khỏe tổng quát) · Thẩm định ngày 22/11/2026 · Biên soạn: Ban biên tập Sức khỏe Aiducation

Sơ sinh và dưới 1 tuổi · 0–12 thángMầm non · 1–5 tuổiTiểu học · 6–10 tuổi

Trả lời nhanh

Thalassemia (tan máu bẩm sinh) là bệnh di truyền làm cơ thể tạo ra huyết sắc tố không bình thường, nên con bị thiếu máu kéo dài. Thể nặng thường lộ ra từ vài tháng tuổi và cần truyền máu định kỳ cùng thuốc thải sắt suốt đời; người chỉ mang gen thường khỏe mạnh, có khi chỉ thiếu máu nhẹ và không cần điều trị. Đừng tự cho con uống sắt khi thấy con xanh xao: phải xét nghiệm trước, vì trẻ bị thalassemia dễ bị thừa sắt. Nếu con khó thở, li bì, tim đập rất nhanh, hoặc da và mắt vàng đậm kèm nước tiểu sẫm màu, hãy đưa con đi cấp cứu ngay.

Khi nào cần đưa con đi khám

Gọi 115 hoặc 113, hoặc đến cấp cứu ngay khi

  • Con khó thở, thở nhanh, tím tái, hoặc tim đập rất nhanh khi nằm nghỉ.
  • Con li bì, lả đi, ngất, hoặc da tái nhợt hơn hẳn trong vài giờ đến một ngày.
  • Da và mắt con vàng đậm lên nhanh kèm nước tiểu sẫm màu như nước trà hoặc nước ngọt cola.
  • Con sốt từ 38°C kèm rét run, mệt lả, nhất là trẻ đã cắt lá lách.
  • Con nôn hoặc chảy máu nhiều, hoặc lỡ nuốt nhiều viên sắt hay thuốc thải sắt.

Đưa con đi khám trong ngày khi

  • Con xanh xao, mệt hơn bình thường, kém ăn, chậm lớn, nhất là khi đã gần đến hẹn truyền máu.
  • Bụng con to dần, sờ thấy khối cứng bên trái (lá lách to) hoặc bên phải (gan to).
  • Con bị sốt, ho, tiêu chảy hoặc nhiễm trùng bất kỳ: báo sớm cho bác sĩ điều trị.
  • Con có tác dụng phụ khi dùng thuốc thải sắt: đau bụng, tiêu chảy, phát ban, nghe kém, nhìn mờ.
  • Trong nhà có người bị thalassemia hoặc mang gen, hoặc con được nói là có hồng cầu nhỏ: cho con làm xét nghiệm.

Thalassemia là gì

Hồng cầu chứa huyết sắc tố (hemoglobin) để mang oxy đi khắp cơ thể. Ở trẻ bị thalassemia, gen làm ra huyết sắc tố bị lỗi, nên hồng cầu nhỏ, dễ vỡ, và con bị thiếu máu. Có hai nhóm chính là alpha và beta thalassemia, mỗi nhóm có thể nhẹ, trung bình hoặc nặng.

Thể nặng thường biểu hiện từ vài tháng tuổi: con xanh xao, mệt, bú kém, chậm lớn, bụng to do lá lách, gan to. Thể nhẹ hơn có thể đến tuổi đi học hoặc lớn hơn mới phát hiện.

Người mang gen (thể ẩn) chỉ có một gen lỗi. Họ khỏe mạnh, có khi thiếu máu nhẹ với hồng cầu nhỏ; tình trạng này không phải thiếu sắt và không cần điều trị.

Vì sao con bị, và bệnh phổ biến thế nào ở Việt Nam

Con chỉ bị bệnh khi nhận gen lỗi từ cả bố và mẹ. Bố mẹ của trẻ bị bệnh thường là người mang gen mà không biết. Khi cả hai vợ chồng cùng mang gen, mỗi lần có thai có 1 phần 4 khả năng con bị bệnh.

Theo Cục Dân số, Bộ Y tế, Việt Nam có hơn 10 triệu người mang gen thalassemia và hơn 20.000 người bệnh cần điều trị; mỗi năm có khoảng 8.000 trẻ sinh ra mắc bệnh, trong đó khoảng 2.000 trẻ bị thể nặng.

Thiếu máu do thalassemia khác thiếu sắt thế nào

Cả hai đều làm con xanh xao và hồng cầu nhỏ, nên nhìn bên ngoài không phân biệt được. Bác sĩ cho làm công thức máu, ferritin (lượng sắt dự trữ) và điện di huyết sắc tố để biết con thiếu sắt, mang gen hay bị bệnh thalassemia.

Trẻ bị thalassemia vốn đã dễ thừa sắt: do truyền máu nhiều lần, và ở một số thể, ruột hấp thu sắt nhiều hơn bình thường. Uống sắt khi không thiếu sắt làm sắt ứ thêm trong gan, tim, tuyến nội tiết. Vì vậy chỉ dùng sắt hoặc thuốc bổ máu khi bác sĩ chỉ định sau xét nghiệm.

Điều trị thế nào

  • Truyền máu định kỳ: trẻ thể nặng thường truyền khoảng mỗi tháng một lần để giữ huyết sắc tố đủ cho con lớn và học tập bình thường. Thể nhẹ có thể chỉ cần truyền khi ốm hoặc không cần truyền.
  • Thải sắt: thuốc giúp đưa sắt thừa ra khỏi cơ thể. Bác sĩ chọn thuốc, liều và theo dõi bằng xét nghiệm ferritin, đôi khi chụp cộng hưởng từ tim, gan.
  • Cắt lá lách: cân nhắc khi lá lách quá to hoặc con phải truyền máu ngày càng nhiều. Sau cắt lá lách, con dễ nhiễm trùng nặng hơn, cần tiêm phòng đầy đủ và đi khám ngay khi sốt.
  • Ghép tế bào gốc tạo máu là cách duy nhất hiện nay có thể chữa khỏi, nhưng không phải trẻ nào cũng làm được vì cần người cho phù hợp và có nhiều rủi ro.
  • Bác sĩ có thể kê thêm axit folic; liều và thời gian do bác sĩ quyết định.

Phòng bệnh cho lần sinh sau và cho thế hệ sau

Thalassemia là bệnh đầu tiên trong danh mục bệnh Bộ Y tế khuyến khích sàng lọc trước sinh thường quy (Thông tư 12/2026/TT-BYT), và cũng có trong danh mục khuyến khích sàng lọc sơ sinh. Các cặp đôi nên làm xét nghiệm máu khi khám sức khỏe trước khi kết hôn hoặc trước khi có thai.

Nếu cả hai vợ chồng cùng mang gen, hãy gặp bác sĩ để được tư vấn di truyền và chẩn đoán trước sinh. Khi con lớn, nhớ nói cho con biết con mang gen hay bị bệnh, để sau này con chủ động xét nghiệm cho người bạn đời.

Chăm sóc con tại nhà

  • Đưa con truyền máu, tái khám và xét nghiệm đúng hẹn; ghi lại ngày truyền và chỉ số huyết sắc tố trong sổ.
  • Cho con dùng thuốc thải sắt đều mỗi ngày đúng như bác sĩ dặn; đây là thuốc quan trọng nhất để bảo vệ tim, gan của con.
  • Không tự mua thuốc sắt, thuốc bổ máu, vitamin tổng hợp có sắt cho con; hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc bổ nào.
  • Cho con ăn đa dạng, đủ chất như mọi trẻ, nhiều rau, sữa, trứng, cá; hỏi bác sĩ nếu muốn điều chỉnh món giàu sắt.
  • Tiêm chủng đầy đủ theo lịch; trẻ đã cắt lá lách cần thêm các mũi bác sĩ chỉ định.
  • Đi khám ngay khi con sốt, nhất là trẻ đã cắt lá lách.
  • Cất thuốc thải sắt và mọi loại thuốc ngoài tầm với của trẻ nhỏ trong nhà.

Hiểu lầm thường gặp

Con da xanh là thiếu máu, cứ mua sắt cho uống.
Thiếu máu ở trẻ Việt Nam có thể do thalassemia. Uống sắt khi không thiếu sắt làm con bị thừa sắt, hại gan và tim. Hãy xét nghiệm máu trước.
Người mang gen thalassemia là người bệnh, phải điều trị.
Người mang gen thường khỏe mạnh và không cần điều trị. Điều cần là biết mình mang gen để xét nghiệm cho người bạn đời trước khi sinh con.
Bố mẹ khỏe mạnh thì con không thể bị bệnh di truyền.
Bố mẹ mang gen thường không có biểu hiện gì. Chỉ xét nghiệm máu mới biết.
Truyền máu nhiều thì con sẽ hết bệnh.
Truyền máu giúp con đủ máu để sống và lớn, nhưng không chữa khỏi bệnh và gây ứ sắt, nên phải đi kèm thuốc thải sắt.

Bố mẹ hay hỏi

+Trẻ bị thalassemia sống được bao lâu?

Với truyền máu và thải sắt đầy đủ, nhiều người bệnh hiện nay sống đến tuổi trung niên và lâu hơn, đi học, đi làm, lập gia đình. Tuân thủ điều trị là yếu tố quyết định.

+Trẻ thalassemia có được uống sữa, ăn thịt không?

Có. Con cần ăn đủ chất để lớn. Nếu muốn giảm bớt món giàu sắt, hãy hỏi bác sĩ điều trị thay vì tự kiêng.

+Thalassemia thể nhẹ có cần truyền máu không?

Nhiều trẻ thể nhẹ không cần, hoặc chỉ cần khi ốm nặng. Bác sĩ dựa vào chỉ số máu và sự phát triển của con để quyết định.

+Xét nghiệm gì để biết mình mang gen thalassemia?

Xét nghiệm công thức máu, ferritin và điện di huyết sắc tố; khi cần thì làm xét nghiệm gen. Nên làm trước khi kết hôn hoặc trước khi có thai.

+Con bị thalassemia có đi học và chơi thể thao được không?

Được. Con có thể mệt hơn khi gần đến kỳ truyền máu; hãy báo cho giáo viên và y tế trường biết bệnh của con và lịch truyền máu.

Nguồn tham khảo

  1. Thalassaemia — NHS (Anh)
  2. Tầm soát để sớm phòng bệnh tan máu bẩm sinh — Cục Dân số, Bộ Y tế
  3. Thông tư 12/2026/TT-BYT quy định Danh mục bệnh bẩm sinh cần sàng lọc trước sinh và sơ sinh — Bộ Y tế

Cập nhật 20/11/2026.

Thông tin trên trang dùng để bố mẹ hiểu và theo dõi con, không thay thế việc khám bệnh. Khi con có dấu hiệu nguy hiểm, hãy gọi 115 hoặc 113 (từ 1/11/2026 tổng đài 113 cũng tiếp nhận cấp cứu y tế), hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất. Cần người lắng nghe về chuyện của con: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, 24/7.

Bài liên quan

  • Trẻ thiếu máu thiếu sắt

    Thiếu máu thiếu sắt hay gặp nhất ở trẻ 6–24 tháng tuổi và ở con gái tuổi dậy thì có kinh nguyệt. Con thường xanh xao, mệt, kém tập trung, biếng ăn, nhưng chỉ xét nghiệm máu mới biết chắc, vì ở Việt Nam nhiều trẻ thiếu máu do bệnh tan máu bẩm sinh (thalassemia) và không được tự uống sắt. Thịt đỏ, gan, cá, trứng ăn kèm rau quả giàu vitamin C là nguồn sắt tốt nhất; thuốc sắt chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định. Nếu con khó thở, ngất, tim đập rất nhanh, nôn ra máu hoặc lỡ nuốt nhiều viên sắt, hãy đưa con đi cấp cứu ngay.

  • Trẻ thiếu men G6PD

    Thiếu men G6PD là bệnh di truyền làm hồng cầu dễ vỡ khi gặp một số chất, gặp nhiều ở bé trai. Phần lớn trẻ sống hoàn toàn khỏe mạnh nếu tránh đậu tằm, băng phiến, xanh methylen và một số thuốc, và luôn báo cho bác sĩ, dược sĩ biết con thiếu G6PD trước khi dùng thuốc. Trẻ sơ sinh thiếu G6PD dễ vàng da nặng. Nếu con đột ngột xanh tái, vàng da vàng mắt, nước tiểu sẫm màu như nước trà hay nước ngọt cola, mệt lả hoặc khó thở, hãy đưa con đi cấp cứu ngay.

  • Lịch khám trẻ sơ sinh

    Ngoài lần khám trước khi ra viện, trẻ sơ sinh nên được khám lại trong vòng 2–3 ngày sau khi ra viện (nhất là khi ra viện trước 72 giờ tuổi), rồi khoảng 1–2 tuần, 1 tháng và 6 tuần tuổi; sau đó khám theo các mốc tiêm chủng và lúc 6, 9, 12, 18, 24 tháng. Lịch cụ thể theo hẹn của nơi sinh và trạm y tế. Không chờ đến lịch hẹn nếu con dưới 3 tháng mà sốt từ 38°C hoặc người lạnh dưới 36°C, bú kém hay bỏ bú, li bì, thở nhanh, tím tái, co giật, hoặc vàng da lan xuống lòng bàn tay, bàn chân: đưa con đi cấp cứu ngay.

  • Con mắc bệnh mạn tính đi học

    Phần lớn trẻ bị hen, tiểu đường type 1, động kinh, dị ứng nặng hay các bệnh mạn tính khác vẫn đi học và học tốt như bạn bè, nếu nhà trường biết bệnh và có sẵn kế hoạch xử trí. Bố mẹ nên xin bác sĩ một bản kế hoạch chăm sóc viết rõ thuốc, dấu hiệu cần chú ý và việc phải làm khi con lên cơn, rồi gặp giáo viên chủ nhiệm và nhân viên y tế trường trước khi năm học bắt đầu. Ở trường, nếu con khó thở không đỡ sau thuốc cắt cơn, co giật quá 5 phút, lả đi không tỉnh hoặc có dấu hiệu sốc phản vệ, người lớn phải làm theo kế hoạch và gọi 115 hoặc 113 ngay.

  • Lịch tiêm chủng

    Trẻ ở Việt Nam được tiêm miễn phí các vắc xin trong chương trình tiêm chủng mở rộng tại trạm y tế, bắt đầu từ mũi viêm gan B trong 24 giờ đầu sau sinh, tiếp theo là các mũi lúc 2, 3, 4, 5 tháng, 9 tháng, 12 tháng và 18 tháng; chương trình nay có cả vắc xin rota, còn phế cầu và HPV đang được triển khai dần theo từng địa phương. Bố mẹ có thể tiêm thêm các vắc xin dịch vụ như cúm, thủy đậu, viêm gan A, não mô cầu, sởi-quai bị-rubella. Lịch cụ thể của con hãy theo sổ tiêm chủng hoặc ứng dụng tiêm chủng và lịch hẹn của trạm y tế. Lỡ mũi nào thì đi tiêm bù càng sớm càng tốt, không cần tiêm lại từ đầu.

  • Vàng da sơ sinh

    Rất nhiều trẻ sơ sinh bị vàng da trong tuần đầu. Vàng da sinh lý thường xuất hiện sau 24 giờ tuổi, rõ nhất vào ngày 3–5, chủ yếu ở mặt và ngực, con vẫn bú tốt, và hết trong khoảng 2 tuần. Đưa con đi khám ngay khi vàng da xuất hiện trong 24 giờ đầu sau sinh, vàng lan xuống bụng, chân hay lòng bàn tay bàn chân, con bú kém, li bì, hoặc phân bạc màu như phấn, như đất sét. Không phơi nắng để chữa vàng da.

Chủ đề khác