Bố mẹ kỳ vọng quá cao vào con: dấu hiệu con đang quá sức và cách điều chỉnh
Tham vấn y khoa: BS. Bùi Việt Hưng (Sức khỏe tổng quát) · Thẩm định ngày 22/11/2026 · Biên soạn: Ban biên tập Sức khỏe Aiducation
THCS · 11–14 tuổiTHPT · 15–18 tuổi
Trả lời nhanh
Kỳ vọng giúp con cố gắng khi nó vừa sức và con thấy mình được thương dù kết quả thế nào. Kỳ vọng trở thành gánh nặng khi con phải luôn đứng đầu, phải đỗ trường bố mẹ chọn, và thấy tình thương của bố mẹ phụ thuộc vào điểm số: con dễ lo âu, mất ngủ, sợ thất bại, nói dối về điểm, có khi trầm cảm. Bố mẹ nên cùng con đặt mục tiêu vừa sức, khen sự cố gắng thay vì chỉ khen kết quả, và nói rõ bố mẹ thương con vô điều kiện. Nếu con nói muốn chết hay tự làm đau mình, ở bên con và gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt, hoặc Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7).
Khi nào cần đưa con đi khám
Gọi 115 hoặc 113, hoặc đến cấp cứu ngay khi
- Con nói muốn chết, muốn biến mất, hoặc nói kiểu "con không đỗ thì không sống nổi", dù như nói đùa.
- Con có vết thương tự gây ra, hoặc bố mẹ thấy con đang tìm cách làm hại bản thân.
- Con viết thư từ biệt, cho đi đồ quý, hoặc bỗng bình thản lạ thường sau một thời gian rất suy sụp.
- Khi có các dấu hiệu trên: ở bên con, không để con một mình, cất thuốc và vật sắc nhọn, gọi 115 hoặc 113 nếu nguy hiểm trước mắt.
Đưa con đi khám trong ngày khi
- Con mất ngủ, bỏ ăn, đau đầu, đau bụng lặp lại vào những ngày có bài kiểm tra, kéo dài hơn 2 tuần.
- Con buồn bã, cáu gắt, thu mình gần như cả ngày, không còn thích những việc trước đây con thích.
- Con hay nói "con vô dụng", "con làm bố mẹ thất vọng", "con chẳng bao giờ đủ giỏi".
- Con sợ kiểm tra đến mức hoảng loạn, khóc, xin nghỉ học, hoặc gian lận, giấu bài, sửa điểm.
- Con được 8, 9 điểm vẫn khóc vì không được 10, hoặc làm đi làm lại một bài đến khuya vì sợ chưa hoàn hảo.
- Con nói không muốn học nữa, muốn bỏ học, hoặc bắt đầu thức trắng chơi game, dùng rượu bia để quên.
Kỳ vọng nào giúp con, kỳ vọng nào làm con quá tải
Con cần biết bố mẹ tin mình làm được. Kỳ vọng có ích khi nó vừa sức với con lúc này, khi con được tham gia đặt mục tiêu, và khi bố mẹ quan tâm đến sự cố gắng của con nhiều hơn con số trên bảng điểm. Khi đó con có động lực mà không sợ hãi.
Kỳ vọng thành áp lực khi mục tiêu do bố mẹ đặt và luôn cao hơn khả năng của con một bậc, khi điểm 8 bị coi là kém, khi mọi cuộc trò chuyện trong nhà đều quay về điểm số và trường chuyên. Con dần hiểu rằng mình chỉ có giá trị khi đạt thành tích. Nhiều em cố gắng một thời gian vì sợ, rồi kiệt sức, hoặc né tránh thử thách để khỏi thất bại.
Kỳ vọng quá cao ảnh hưởng đến con thế nào
- Lo âu và mất ngủ, nhất là trước các kỳ kiểm tra, thi vào 10, thi tốt nghiệp THPT.
- Cầu toàn quá mức: sợ sai, làm mãi không xong, không dám nộp bài nếu chưa hoàn hảo.
- Tự đánh giá thấp bản thân, thấy mình không bao giờ đủ tốt dù đạt điểm cao.
- Giấu điểm, nói dối, gian lận vì sợ bố mẹ buồn hay bị phạt.
- Xa cách bố mẹ, ít kể chuyện, vì mỗi lần nói chuyện đều thành hỏi điểm.
- Với một số em, căng thẳng kéo dài dẫn đến trầm cảm và ý nghĩ làm hại bản thân.
Điều chỉnh kỳ vọng mà vẫn giúp con cố gắng
- Tự hỏi: mục tiêu này là của con, hay để bố mẹ đỡ lo, đỡ ngại với họ hàng, đồng nghiệp?
- Ngồi cùng con xem kết quả thật của con trong một năm qua, rồi cùng đặt mục tiêu tiến bộ từng bước, do con chọn.
- Khen cụ thể sự cố gắng và cách làm: "Bố thấy con làm lại bài này ba lần đến khi hiểu". Tránh kiểu khen kèm điều kiện như "Giỏi đấy, đúng như bố mẹ mong".
- Cho con lựa chọn cách học, giờ học, môn muốn tập trung, trong khuôn khổ cả nhà đã thống nhất.
- So con với chính con của tháng trước, tránh so với anh chị, với con nhà người khác.
- Nói thành lời, nhiều lần: bố mẹ thương con dù con đỗ hay trượt, dù con được mấy điểm.
- Giữ cho con thời gian ngủ, chơi, vận động và gặp bạn. Một lịch học kín từ sáng đến khuya làm con thiếu ngủ, mà thiếu ngủ thì khó tập trung.
Nếu em đang đọc bài này
Cảm thấy nặng nề vì kỳ vọng của bố mẹ là chuyện rất nhiều bạn cùng tuổi em đang trải qua. Bố mẹ thường đặt kỳ vọng vì thương và lo cho em, nhưng có khi không biết em đang mệt đến đâu. Điểm số cho biết em làm bài thế nào trong một buổi, nó không đo hết con người em.
Nếu được, hãy chọn lúc bình tĩnh để nói với bố mẹ: "Con đang cố gắng, nhưng con thấy rất áp lực. Con muốn mình cùng đặt mục tiêu vừa sức hơn". Nếu khó nói trực tiếp, em có thể viết ra, hoặc nhờ thầy cô chủ nhiệm, cán bộ tư vấn tâm lý ở trường nói giúp. Em cũng có thể gọi Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7). Nếu em có ý nghĩ làm hại bản thân và thấy mình không an toàn, hãy gọi 115 hoặc 113, hoặc nói ngay với một người lớn ở gần.
Khi nào nên tìm chuyên gia
Nếu con lo âu, mất ngủ, buồn bã, thu mình kéo dài hơn 2 tuần, hoặc con hoảng loạn mỗi khi kiểm tra, bố mẹ nên đưa con gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Bác sĩ sẽ xem con có rối loạn lo âu, trầm cảm hay khó khăn học tập đi kèm không.
Nhiều gia đình được giúp bằng các buổi trò chuyện trị liệu cho con và cho cả bố mẹ, để cả nhà tìm lại cách nói chuyện với nhau ngoài chuyện điểm số. Thuốc chỉ dùng khi bác sĩ khám và quyết định.
Chăm sóc con tại nhà
- Mỗi ngày hỏi con một chuyện không liên quan đến điểm: hôm nay có gì vui, con đang thích gì.
- Hỏi "Con thấy bài kiểm tra thế nào?" trước khi hỏi "Được mấy điểm?".
- Không đem điểm của con ra kể với họ hàng, hàng xóm khi chưa hỏi ý con.
- Giữ giờ ngủ đủ, tuổi teen cần khoảng 8–10 tiếng mỗi đêm. Không để con thường xuyên học đến 1–2 giờ sáng.
- Bớt một vài buổi học thêm nếu con đã kín lịch, để có ít nhất một khoảng trống mỗi ngày.
- Kể cho con nghe về một lần bố mẹ thất bại và đã đứng dậy thế nào.
Hiểu lầm thường gặp
- Đặt mục tiêu thật cao thì con mới cố được.
- Mục tiêu quá xa so với sức con làm con nản, sợ thất bại và dễ bỏ cuộc. Mục tiêu vừa sức, do con cùng đặt, giúp con cố gắng bền hơn.
- Áp lực là động lực, con chịu được.
- Một chút căng thẳng giúp tập trung, nhưng áp lực kéo dài làm con mất ngủ, khó tập trung và học kém đi, có khi dẫn đến lo âu, trầm cảm.
- Con được điểm cao thì chắc không áp lực.
- Học sinh giỏi cũng có thể chịu áp lực rất lớn vì sợ đánh mất vị trí. Hãy để ý giấc ngủ, tâm trạng và cách con nói về bản thân, đừng chỉ nhìn vào điểm.
Bố mẹ hay hỏi
+Làm sao biết mình đang kỳ vọng quá cao vào con?
Nếu con thường mất ngủ, sợ hãi trước bài kiểm tra, giấu điểm, hay nói mình vô dụng, hoặc mọi câu chuyện trong nhà đều xoay quanh điểm số, có thể kỳ vọng đang quá sức con.
+Có nên ép con thi trường chuyên không?
Nên cùng con xem sức học thật, sở thích và mức áp lực con chịu được, rồi để con tham gia quyết định. Ép con vào một con đường con không muốn thường làm con kiệt sức.
+Con nói "bố mẹ chỉ quan tâm đến điểm" thì nên đáp thế nào?
Đừng vội cãi lại. Cảm ơn con đã nói ra, hỏi con thấy như vậy từ khi nào, rồi cho con thấy bằng việc làm rằng bố mẹ quan tâm đến con nhiều hơn điểm số.
+Khen con thế nào cho đúng?
Khen cụ thể sự cố gắng và cách con làm, chân thật và không kèm điều kiện. Câu "Bố thấy con đã chăm chỉ thế nào" giúp con có động lực hơn câu "Con thông minh quá".
Nguồn tham khảo
- Help your child beat exam stress — NHS (Anh)
- 3 ways to help motivate your teen — UNICEF
- Signs of Low Self-Esteem in Children & Teens — Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP)
- Depression — Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ (NIMH)
Cập nhật 20/11/2026.
Thông tin trên trang dùng để bố mẹ hiểu và theo dõi con, không thay thế việc khám bệnh. Khi con có dấu hiệu nguy hiểm, hãy gọi 115 hoặc 113 (từ 1/11/2026 tổng đài 113 cũng tiếp nhận cấp cứu y tế), hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất. Cần người lắng nghe về chuyện của con: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, 24/7.
Bài liên quan
- So sánh con với con nhà người ta
Bố mẹ so sánh con với bạn học, anh chị em hay "con nhà người ta" thường vì mong con cố gắng hơn, nhưng so sánh thường xuyên dễ làm con thấy mình kém cỏi, lo âu, giấu điểm, ghen tị với anh chị em và ít muốn thử sức. Cách giúp con tiến bộ hơn là so con với chính con hôm qua, khen cụ thể sự cố gắng và cùng con đặt mục tiêu vừa sức. Nếu con thường xuyên nói mình vô dụng, mất ngủ, bỏ ăn, né tránh đi học hoặc nói đến chuyện muốn chết, hãy tìm trợ giúp ngay.
- Áp lực thi cử
Hồi hộp trước kỳ thi là bình thường và một chút căng thẳng còn giúp con tập trung. Đáng lo khi căng thẳng kéo dài nhiều tuần, làm con mất ngủ, bỏ ăn, hay đau đầu đau bụng, khóc hoặc cáu gắt, không học được nữa. Việc bố mẹ làm được nhiều nhất là giữ cho con ngủ đủ, ăn đủ, có giờ nghỉ, và nói với con rằng kết quả thi không quyết định con là ai. Nếu con nói muốn chết, muốn biến mất hoặc tự làm đau mình, hãy ở bên con và tìm trợ giúp ngay: gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt, hoặc Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7).
- Con bị điểm kém
Một bài điểm kém là chuyện học sinh nào cũng gặp. Khi con mang điểm kém về, bố mẹ giữ bình tĩnh, hỏi con thấy bài khó ở đâu trước khi chê, không đánh, không so sánh, rồi cùng con tìm cách học tiếp. Nếu điểm tụt kéo dài nhiều tuần hoặc đi kèm mất ngủ, buồn bã, sợ đi học, nên nói chuyện với thầy cô và cho con đi khám: mắt kém, nghe kém, thiếu ngủ, khó khăn học tập, tăng động giảm chú ý, bị bắt nạt hay trầm cảm đều có thể làm con học sút. Nếu con nói muốn chết vì điểm số, ở bên con và gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt, hoặc Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7).
- Con không muốn học ngành bố mẹ chọn
Bất đồng về chọn ngành rất thường gặp ở lớp 11, lớp 12, và giải quyết được nếu cả nhà cùng tìm hiểu thay vì ép nhau. Bố mẹ nên nghe con nói lý do, cùng con tìm thông tin thật về ngành học và nghề nghiệp, và giữ quyết định cuối cùng ở mức con chấp nhận được, vì chính con là người sẽ học bốn, năm năm đó. Ép con vào ngành con không muốn dễ làm con chán học, căng thẳng kéo dài và làm quan hệ trong nhà xấu đi. Nếu căng thẳng làm con mất ngủ, bỏ ăn, nói muốn chết hoặc tự làm đau mình, hãy ở bên con, gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt, hoặc Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7).
- Trầm cảm ở tuổi teen
Trầm cảm ở học sinh thường biểu hiện bằng buồn bã hoặc cáu gắt gần như cả ngày, mất hứng thú với những việc trước đây con thích, kéo dài từ 2 tuần trở lên, kèm thay đổi giấc ngủ, ăn uống, học hành. Khác với người lớn, tuổi teen hay biểu hiện bằng cáu kỉnh, thu mình, kêu mệt hơn là khóc. Trầm cảm là bệnh chữa được, và bố mẹ nên đưa con gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi thấy các dấu hiệu này. Nếu con nói muốn chết hoặc tự làm hại bản thân, hãy ở bên con, gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt, hoặc Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7).
- Con có ý định tự làm hại bản thân
Khi con nói muốn chết, muốn biến mất, hoặc bố mẹ thấy vết thương con tự gây ra, hãy coi đó là lời cầu cứu và đáp lại ngay trong hôm nay. Hỏi thẳng con có đang nghĩ đến chuyện tự tử không; hỏi như vậy không gieo ý nghĩ vào đầu con mà giúp con nói ra. Nếu con đã có kế hoạch, đã làm hại bản thân, hoặc bố mẹ thấy con không an toàn, hãy ở bên con, cất các vật nguy hiểm và gọi 115 hoặc 113. Trường hợp còn lại, đưa con đi khám bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý sớm, và có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí, 24/7) để được hướng dẫn.
Chủ đề khác