Tâm lý và cảm xúc

Thiền, chánh niệm cho học sinh: giúp được gì và tập thế nào

Tham vấn y khoa: BS. Bùi Việt Hưng (Sức khỏe tổng quát) · Thẩm định ngày 22/11/2026 · Biên soạn: Ban biên tập Sức khỏe Aiducation

THCS · 11–14 tuổiTHPT · 15–18 tuổiSinh viên · 18–24 tuổi

Trả lời nhanh

Chánh niệm là tập chú ý vào những gì đang diễn ra ngay lúc này, trong cơ thể, trong đầu và xung quanh, mà không vội phán xét. Tập đều có thể giúp một số học sinh, sinh viên bớt căng thẳng, lo âu; nhưng không hợp với tất cả mọi người, có em thấy khó chịu hơn, và một thử nghiệm lớn ở trường học nước Anh không thấy chương trình dạy đại trà cho cả lớp cải thiện sức khỏe tâm thần của học sinh. Chánh niệm là một thói quen chăm sóc bản thân, không thay thế khám và điều trị khi con lo âu, trầm cảm kéo dài. Nếu con nói muốn chết hay tự làm hại, ở bên con và gọi 115 hoặc 113.

Khi nào cần đưa con đi khám

Gọi 115 hoặc 113, hoặc đến cấp cứu ngay khi

  • Con nói muốn chết, muốn biến mất, hoặc tự làm đau bản thân: ở bên con, không để con một mình, cất thuốc và vật sắc nhọn, gọi 115 hoặc 113.
  • Khi ngồi thiền hoặc sau đó, con hoảng loạn dữ dội, nghe hoặc thấy những thứ không có thật, nói những điều lạ, không nhận ra người thân: đưa con đến cấp cứu.
  • Con nhịn ăn, nhịn uống, thức nhiều ngày liền theo một khóa tu, khóa thiền và trở nên lả đi, lơ mơ: gọi 115 hoặc 113.

Đưa con đi khám trong ngày khi

  • Tập thiền làm con thấy tệ hơn: lo âu, hoảng hốt, nhớ lại chuyện đáng sợ, cảm giác như không phải là mình. Ngừng tập và hỏi bác sĩ.
  • Con buồn bã, mất hứng thú, mất ngủ, cáu gắt kéo dài hơn 2 tuần, dù đã tập thư giãn.
  • Con lo âu đến mức né tránh trường lớp, hồi hộp, khó thở nhiều lần.
  • Con từng trải qua sang chấn, đang được điều trị tâm thần, hoặc gia đình có người bị loạn thần, mà muốn tham gia khóa thiền dài ngày: hỏi bác sĩ trước.
  • Con dùng thiền để tránh mọi chuyện, bỏ học, bỏ bạn bè, ở một mình nhiều giờ.

Chánh niệm là gì

Chánh niệm là để ý trọn vẹn đến khoảnh khắc hiện tại: hơi thở đang vào ra, bàn chân chạm đất, tiếng quạt chạy, cảm giác lo trong bụng. Khi đầu óc trôi đi, ta nhận ra và nhẹ nhàng đưa sự chú ý quay lại, không trách mình. Suy nghĩ vẫn đến; tập chánh niệm giúp ta thấy chúng rõ hơn và không bị chúng cuốn đi.

Ở Việt Nam, nhiều gia đình biết đến thiền qua chùa chiền và các khóa tu mùa hè. Chánh niệm trong trường học và trong trị liệu thường được dạy như một kỹ năng, không gắn với tôn giáo nào, và có thể tập trong vài phút ngay tại bàn học.

Bằng chứng nói gì

Các nghiên cứu cho thấy chánh niệm có thể giúp giảm căng thẳng, lo âu và buồn bã ở một số người. Ở Anh, các liệu pháp dựa trên chánh niệm được khuyến nghị là một lựa chọn điều trị trầm cảm mức nhẹ ở người lớn, do người được đào tạo hướng dẫn.

Ở trường học, kết quả khiêm tốn hơn. Một thử nghiệm lớn tại Anh với hơn 28.000 học sinh 11–14 tuổi ở khoảng 100 trường thấy chương trình chánh niệm dạy cho cả lớp không giúp sức khỏe tâm thần của học sinh tốt hơn so với giờ học bình thường. Nhiều em cũng không tập ở nhà. Có thể chánh niệm hợp với một số em hơn các em khác, và cần tập đều mới thấy tác dụng.

Chánh niệm không hợp với tất cả mọi người. Có người thấy khó chịu hơn khi ngồi yên với suy nghĩ của mình, nhất là người từng trải qua sang chấn. Khi đó, đổi sang cách khác như vận động, đi bộ, trò chuyện, hoặc hỏi bác sĩ.

Vài bài tập ngắn cho học sinh

  • Ba hơi thở: trước khi mở đề thi hay bắt đầu học, dừng lại, thở chậm ba lần, để ý không khí vào ra ở mũi.
  • Năm, bốn, ba, hai, một: kể thầm 5 thứ nhìn thấy, 4 thứ chạm được, 3 âm thanh nghe được, 2 mùi, 1 vị. Có em thấy cách này giúp mình bình tĩnh lại khi lo.
  • Gọi tên suy nghĩ: khi thấy lo, nói thầm "đây là lo lắng" thay vì tranh cãi với nó.
  • Đi bộ chánh niệm: đi chậm vài phút ở sân, để ý bước chân, gió, âm thanh.
  • Ăn chánh niệm: ăn vài miếng đầu của bữa cơm không điện thoại, để ý màu, mùi, vị.
  • Bắt đầu 3–5 phút mỗi ngày vào một giờ cố định, ví dụ sau khi đánh răng buổi tối. Tập ngắn mà đều có ích hơn tập dài thất thường.

Bố mẹ giúp con thế nào

Đừng ép con thiền hay coi đó là cách chữa mọi chuyện. Rủ con thử cùng, vài phút trước giờ ngủ, và hỏi con thấy thế nào. Nếu con không thích, có rất nhiều cách khác giúp bớt căng thẳng: vận động, ngủ đủ, ăn đủ bữa, gặp bạn bè, nói chuyện với người con tin.

Khi chọn khóa thiền, khóa tu hay ứng dụng cho con, hỏi rõ ai hướng dẫn, kéo dài bao lâu, có cho con nghỉ, ăn uống đủ không. Tránh những nơi hứa chữa khỏi trầm cảm, tăng động hay tự kỷ, hoặc khuyên bỏ thuốc bác sĩ kê.

Nếu em đang đọc bài này

Em có thể thử bài ba hơi thở ngay bây giờ. Nếu đầu óc cứ chạy lung tung, đó là bình thường; ai tập cũng vậy. Nếu ngồi thiền làm em thấy tệ hơn, cứ dừng lại, em không làm sai gì cả.

Nếu em buồn, lo kéo dài và tập thở không đỡ, hãy nói với bố mẹ, thầy cô hoặc chuyên viên tư vấn học đường. Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7) hỗ trợ trẻ em dưới 16 tuổi; nếu em từ 16 tuổi, hãy gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc phòng tư vấn của trường; gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm.

Nếu bạn là sinh viên, nhiều trường có câu lạc bộ hoặc phòng tư vấn dạy kỹ năng thư giãn; bạn có thể bắt đầu từ đó.

Chăm sóc con tại nhà

  • Chọn một góc yên tĩnh trong nhà và một giờ cố định để cả nhà cùng ngồi thở vài phút.
  • Cất điện thoại khi tập; nếu dùng ứng dụng hướng dẫn, bật chế độ không làm phiền.
  • Làm mẫu cho con: bố mẹ dừng lại thở chậm khi bực mình thay vì quát.
  • Không dùng thiền như hình phạt ("vào phòng ngồi thiền đi").
  • Giữ giấc ngủ đủ và vận động mỗi ngày; chánh niệm hiệu quả hơn khi cơ thể không kiệt sức.
  • Nếu lo cho con mà chưa biết bắt đầu thế nào, gọi 111 để được tư vấn.

Hiểu lầm thường gặp

Thiền chữa được trầm cảm, lo âu, không cần đi khám.
Chánh niệm có thể hỗ trợ, nhưng không thay thế khám và điều trị khi con buồn bã, lo âu kéo dài hoặc có ý nghĩ tự làm hại.
Thiền là phải ngồi kiết già hàng giờ, không nghĩ gì.
Vài phút mỗi ngày đã là tập. Suy nghĩ trôi đi là bình thường; tập chánh niệm là nhận ra rồi quay lại, không phải làm đầu óc trống rỗng.
Thiền thì an toàn với mọi người, càng tập nhiều càng tốt.
Có người thấy lo hơn hoặc nhớ lại chuyện đau buồn khi thiền. Khóa thiền dài ngày, nhịn ăn, thiếu ngủ có thể không phù hợp với tuổi teen.

Bố mẹ hay hỏi

+Học sinh nên thiền bao lâu mỗi ngày?

Bắt đầu 3–5 phút mỗi ngày là đủ, rồi tăng dần nếu con thích. Đều đặn quan trọng hơn thời gian dài.

+Thiền có giúp con thi tốt hơn không?

Vài hơi thở chậm trước giờ thi có thể giúp con bình tĩnh hơn, nhưng chưa có bằng chứng thiền làm điểm cao hơn. Ngủ đủ và ôn đều vẫn quan trọng nhất.

+Cho con đi khóa tu mùa hè có tốt không?

Có thể là trải nghiệm tốt nếu nơi tổ chức an toàn, cho con ăn ngủ đủ, có người lớn trông nom. Hỏi kỹ lịch sinh hoạt trước; nếu con đang điều trị tâm lý, hỏi bác sĩ.

+Con đang bị trầm cảm có nên tập thiền không?

Có thể tập như một phần hỗ trợ khi bác sĩ đồng ý, không thay thuốc hay trị liệu đang dùng. Nếu tập làm con thấy tệ hơn, ngừng lại và báo bác sĩ.

+Chánh niệm khác thư giãn thế nào?

Thư giãn nhằm làm cơ thể dịu lại; chánh niệm là tập để ý những gì đang diễn ra, kể cả cảm giác khó chịu, mà không phán xét. Nhiều bài tập kết hợp cả hai.

Nguồn tham khảo

  1. Mindfulness — NHS (Anh)
  2. I'm So Stressed Out: Fact Sheet — Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ (NIMH)
  3. Student stress — NHS (Anh)
  4. Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 — Tổng đài 111

Cập nhật 20/11/2026.

Thông tin trên trang dùng để bố mẹ hiểu và theo dõi con, không thay thế việc khám bệnh. Khi con có dấu hiệu nguy hiểm, hãy gọi 115 hoặc 113 (từ 1/11/2026 tổng đài 113 cũng tiếp nhận cấp cứu y tế), hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất. Cần người lắng nghe về chuyện của con: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, 24/7.

Bài liên quan

  • Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT)

    Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) là một cách trị liệu bằng trò chuyện: người trị liệu giúp con nhận ra những suy nghĩ làm con sợ hãi, buồn bã, rồi tập nghĩ và làm khác đi từng bước nhỏ. Đây là một trong những liệu pháp có nhiều bằng chứng nhất cho lo âu, trầm cảm, ám ảnh cưỡng chế và sang chấn ở trẻ em, tuổi teen. Liệu trình thường có số buổi giới hạn, khoảng 5–15 buổi, kèm bài tập ở nhà giữa các buổi. Hãy tìm người được đào tạo CBT qua bác sĩ, bệnh viện có khoa tâm lý hoặc tâm thần nhi; nếu con nói muốn chết hay tự làm hại, ở bên con và gọi 115 hoặc 113.

  • Áp lực thi cử

    Hồi hộp trước kỳ thi là bình thường và một chút căng thẳng còn giúp con tập trung. Đáng lo khi căng thẳng kéo dài nhiều tuần, làm con mất ngủ, bỏ ăn, hay đau đầu đau bụng, khóc hoặc cáu gắt, không học được nữa. Việc bố mẹ làm được nhiều nhất là giữ cho con ngủ đủ, ăn đủ, có giờ nghỉ, và nói với con rằng kết quả thi không quyết định con là ai. Nếu con nói muốn chết, muốn biến mất hoặc tự làm đau mình, hãy ở bên con và tìm trợ giúp ngay: gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt, hoặc Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7).

  • Lo âu ở tuổi teen

    Lo lắng trước bài kiểm tra hay khi vào lớp mới là bình thường. Con có thể đang bị rối loạn lo âu khi nỗi lo quá mức so với hoàn cảnh, kéo dài nhiều tuần, và làm con né tránh đi học, gặp bạn, hoặc gây đau bụng, đau đầu, mất ngủ lặp lại. Rối loạn lo âu là bệnh hay gặp ở tuổi teen và chữa được, thường bằng trị liệu tâm lý. Nếu con nói muốn chết hoặc tự làm hại bản thân, hãy ở bên con và gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt, hoặc Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7).

  • Hoảng loạn khi thi

    Run tay, tim đập nhanh, khó thở, đầu óc trống rỗng khi cầm đề là phản ứng báo động của cơ thể trước căng thẳng, thường gọi là cơn hoảng sợ (cơn hoảng loạn). Cơn này đáng sợ nhưng không nguy hiểm, phần lớn kéo dài khoảng 5–20 phút rồi dịu dần, và thở chậm giúp nó qua nhanh hơn. Nếu con đau ngực khi gắng sức, ngất, hoặc khó thở không đỡ sau khi nghỉ, cần đi cấp cứu để loại trừ bệnh tim phổi. Nếu cơn hoảng loạn lặp lại nhiều lần hoặc làm con né tránh đi học, đi thi, nên đưa con gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

  • Trẻ nhỏ bị căng thẳng

    Trẻ mầm non và tiểu học cũng bị căng thẳng: khi chuyển lớp, có em bé, bố mẹ cãi nhau, bị bạn trêu, học nhiều. Trẻ nhỏ ít khi nói ra mà thể hiện qua cơ thể và hành vi: đau bụng, đau đầu, khó ngủ, gặp ác mộng, ăn kém, hay khóc, ăn vạ, cáu gắt hoặc quay lại thói quen của tuổi nhỏ hơn như tè dầm, mút tay. Bố mẹ giúp được nhiều nhất bằng nếp sinh hoạt đều, thời gian riêng với con và bình tĩnh nghe con kể. Nên gặp bác sĩ khi các dấu hiệu kéo dài hơn 2 tuần hoặc làm con không đi học, không chơi được; nếu con bị đánh, bị xâm hại hoặc nói muốn chết, gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt, hoặc Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7).

  • Đường dây nóng hỗ trợ tâm lý

    Khi có người đang gặp nguy hiểm trước mắt, như nói muốn chết và đang tìm cách làm hại mình, gọi ngay 115 hoặc 113. Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 miễn phí, hoạt động 24/7, tư vấn tâm lý cho trẻ em dưới 16 tuổi và cho bố mẹ, người chăm sóc, đồng thời tiếp nhận tin báo trẻ bị bạo lực, xâm hại, bóc lột hay mua bán. Khi trẻ bị đánh đập, đe dọa, tống tiền hay bị dụ dỗ, có thể báo công an qua số 113. Sinh viên từ 18 tuổi nên tìm đến bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc phòng tư vấn của trường.

Chủ đề khác