Dinh dưỡng và chiều cao

Dinh dưỡng cho con tập thể thao: ăn gì, uống gì trước và sau tập

Tham vấn y khoa: BS. Bùi Việt Hưng (Sức khỏe tổng quát) · Thẩm định ngày 22/11/2026 · Biên soạn: Ban biên tập Sức khỏe Aiducation

Tiểu học · 6–10 tuổiTHCS · 11–14 tuổiTHPT · 15–18 tuổi

Trả lời nhanh

Phần lớn học sinh chơi thể thao chỉ cần ăn đủ ba bữa đa dạng, thêm một bữa phụ quanh buổi tập và uống đủ nước; không cần bột protein, creatine hay viên vitamin. Buổi tập dưới 1 giờ thì nước lọc là đủ; đồ uống thể thao chỉ cần khi tập liên tục hơn 1–2 giờ hoặc trời rất nóng, còn nước tăng lực thì không nên dùng. Gọi 115 hoặc 113 ngay nếu con ngất khi tập, hoặc tập dưới trời nóng rồi lú lẫn, da nóng, co giật.

Khi nào cần đưa con đi khám

Gọi 115 hoặc 113, hoặc đến cấp cứu ngay khi

  • Con ngất hoặc ngã quỵ khi đang tập hay thi đấu: gọi 115 hoặc 113; nếu con không thở bình thường, ép tim ngay và dùng máy sốc tim tự động (AED) nếu có.
  • Tập dưới trời nóng rồi người nóng ran, lú lẫn, nôn, co giật, hoặc vẫn mệt lả sau 30 phút nghỉ chỗ mát, đã được làm mát và uống nước.
  • Đau ngực, tức ngực, khó thở dữ dội hoặc tim đập rất nhanh, loạn nhịp khi gắng sức.
  • Sau buổi tập nặng, con đau cơ dữ dội, cơ sưng cứng, nước tiểu sẫm màu như nước coca hoặc đi tiểu rất ít.
  • Sau khi uống đồ uống, viên hay bột trước khi tập, con tim đập rất nhanh, run, đau ngực, khó thở.

Đưa con đi khám trong ngày khi

  • Con mệt kéo dài, da xanh xao, hụt hơi, thành tích giảm dần dù vẫn tập đều.
  • Con sụt cân, ăn kiêng để giữ cân thi đấu, hoặc con gái tập nặng rồi mất kinh, kinh thưa.
  • Con đang dùng hoặc muốn dùng bột protein, creatine, viên, đồ uống trước khi tập: đưa con đi khám để bác sĩ tư vấn.
  • Con có bệnh mạn tính như tiểu đường, hen, tim bẩm sinh, thiếu máu và bắt đầu tập nặng hơn: hỏi bác sĩ cách ăn uống và dùng thuốc quanh buổi tập.
  • Con lúc nào cũng không hài lòng với cân nặng, vóc dáng, ăn rất ít hoặc ăn xong tự nôn.

Con cần ăn thêm bao nhiêu

Không có thức ăn hay viên bổ nào biến một em bình thường thành vận động viên giỏi. Thứ giúp con chơi tốt là những điều cơ bản: ăn đủ, uống đủ, tập đúng và nghỉ ngơi. Bữa ăn đa dạng có đủ tinh bột, đạm, chất béo, cùng canxi, vitamin D, sắt, kẽm từ rau, trái cây, sữa, thịt cá.

Bộ Y tế khuyên khẩu phần của học sinh có 55–65% năng lượng từ tinh bột, 13–20% từ đạm và 20–30% từ chất béo; học sinh tập thể thao vẫn theo tỷ lệ này, chỉ cần ăn nhiều hơn vào những thời gian tập dày, thi đấu, tuyển chọn. Tuổi 10–19 cần khoảng 1.000 mg canxi mỗi ngày cho xương. Ăn thiếu so với mức tập làm con dễ mệt, chấn thương, ốm vặt và lâu hồi phục.

Ăn gì trước, trong và sau buổi tập

  • Trẻ nhỏ chơi nhẹ dưới 1 giờ thường không cần ăn thêm trước và sau tập; chỉ cần bữa ăn hằng ngày đủ chất.
  • Khoảng 3–4 giờ trước buổi tập hoặc trận đấu: một bữa chủ yếu là tinh bột với lượng đạm vừa phải, ít dầu mỡ và ít chất xơ để không đau bụng, như cơm, bún, phở với thịt nạc hoặc trứng.
  • Nếu sát giờ tập mà con đói: một bữa nhỏ dễ tiêu như chuối, bánh mì, sữa chua.
  • Ngày thi đấu kéo dài: ăn các bữa nhỏ có tinh bột cách nhau vài giờ, mang theo trái cây, bánh mì, cơm nắm.
  • Trong vòng 30–60 phút sau tập: bù nước và ăn một bữa phụ có cả tinh bột và đạm như sữa, sữa chua với chuối, bánh mì trứng, xôi, cơm nắm, để cơ hồi phục.
  • Bữa chính sau đó đủ cơm, thịt cá hoặc đậu phụ, rau như bình thường.

Uống nước thế nào cho đủ

  • Uống nước đều cả ngày, không đợi khát. Nước tiểu vàng nhạt, gần như trong là con đang đủ nước; nước tiểu sẫm, đi ít là thiếu.
  • Khoảng 2–3 giờ trước tập: trẻ khoảng 30 kg uống chừng 250–300 ml nước, tuổi teen khoảng 350–600 ml; ngay trước khi tập uống thêm chừng 180–240 ml.
  • Trong lúc tập: cứ khoảng 15 phút uống vài ngụm, chừng 90–240 ml tùy tuổi và mức ra mồ hôi.
  • Sau tập: uống bù lại lượng nước đã mất.
  • Buổi tập dưới 1 giờ: nước lọc là đủ. Đồ uống thể thao (có đường và muối khoáng) chỉ cần khi tập liên tục hơn 1–2 giờ hoặc trời rất nóng; không dùng thay nước lọc hằng ngày.
  • Không dùng nước tăng lực: loại này có caffeine và nhiều đường, khác hẳn đồ uống thể thao.

Tập dưới trời nắng nóng

Mùa hè ở Việt Nam, nhất là buổi trưa, rất dễ gây say nắng, kiệt sức vì nóng. Cho con tập vào sáng sớm hoặc chiều mát, mặc đồ thoáng, nghỉ trong bóng mát và uống nước thường xuyên.

Nếu con chóng mặt, đau đầu, buồn nôn, vã mồ hôi, da tái ẩm: đưa con vào chỗ mát, cởi bớt đồ, cho uống nước hoặc oresol pha đúng hướng dẫn, chườm mát và quạt. Con thường đỡ trong vòng 30 phút. Nếu không đỡ, hoặc con lú lẫn, da nóng không ra mồ hôi, co giật, gọi 115 hoặc 113 ngay và tiếp tục làm mát trong lúc chờ.

Bột protein, creatine, vitamin: có cần không

Theo Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ, nghiên cứu chưa cho thấy bột protein hay creatine giúp vận động viên tuổi học sinh chơi tốt hơn. Tuổi dậy thì, con tự mạnh lên rất nhanh nhờ tập luyện, ăn uống và ngủ đủ. Ăn rất nhiều đạm cũng không giúp gì thêm so với một bữa ăn cân đối. Creatine có thể gây tăng cân, chóng mặt, buồn nôn, nôn, tiêu chảy.

Thực phẩm bổ sung không được kiểm soát chặt như thuốc; nhiều sản phẩm bị phát hiện lẫn chất có hại hoặc không đúng thành phần ghi trên nhãn, một số loại dùng trước khi tập chứa rất nhiều caffeine. Con ăn uống cân đối thì không cần viên vitamin, khoáng chất; liều cao sắt hay vitamin cũng không làm con chơi tốt hơn. Thiếu sắt thì làm con mệt và chơi kém, nhưng cần bác sĩ xét nghiệm trước khi bổ sung. Con ăn chay nên được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng giúp lên thực đơn đủ đạm.

Cân nặng và thi đấu

Không có một cân nặng tốt nhất cho mỗi môn; mỗi em có một khoảng cân khỏe mạnh để chơi tốt. Trẻ chưa dậy thì không nên ăn kiêng giảm cân vì ảnh hưởng đến việc lớn; cố tăng cân trước dậy thì cũng chỉ thêm mỡ chứ không thêm cơ.

Con muốn giảm cân để thi đấu thì nên hỏi bác sĩ trước, giảm không quá khoảng nửa ký đến một ký mỗi tuần, không giảm rồi tăng lặp đi lặp lại. Một câu nói vô tình về cân nặng của huấn luyện viên hay bố mẹ cũng có thể đẩy con đến ăn uống thất thường. Con gái tập nặng, ăn ít rồi mất kinh cần đi khám.

Nếu em đang đọc bài này

  • Em mạnh lên nhờ tập đều, ăn đủ và ngủ đủ. Không cần bột, viên hay đồ uống đặc biệt nào.
  • Đừng bỏ bữa trước buổi tập. Ăn một bữa có cơm hoặc bánh mì vài giờ trước, và một bữa phụ có sữa hoặc trứng sau khi tập.
  • Mang theo chai nước lọc mỗi buổi tập. Đừng uống nước tăng lực trước trận cho tỉnh, nó có thể làm tim đập nhanh, run tay.
  • Nếu em thấy mình lúc nào cũng lo về cân nặng, ăn kiêng và tập đến kiệt sức, hãy nói chuyện với bố mẹ, huấn luyện viên hoặc bác sĩ.

Chăm sóc con tại nhà

  • Lên kế hoạch bữa ăn theo lịch tập của con: hôm tập chiều thì bữa trưa đủ cơm, mang theo bữa phụ.
  • Chuẩn bị sẵn đồ ăn mang theo: chuối, cam, bánh mì, trứng luộc, sữa hộp, cơm nắm.
  • Đổ đầy bình nước cho con mỗi buổi tập; ngày nóng mang thêm.
  • Ngày tập dày hay thi đấu, cho con ăn thêm bữa phụ.
  • Không mua bột protein, creatine, viên tăng cơ hay nước tăng lực cho con khi bác sĩ chưa khuyên.
  • Giữ giấc ngủ cho con; mùa thi ngủ ít thì giảm bớt buổi tập.
  • Hỏi huấn luyện viên về lịch tập và để ý những câu nói về cân nặng con nghe ở đội.

Hiểu lầm thường gặp

Con tập thể thao thì phải uống whey, creatine mới khỏe, mới lên cơ.
Tuổi học sinh tự lên cơ khi tập đều, ăn đủ và ngủ đủ. Nghiên cứu chưa thấy các sản phẩm này có lợi thêm cho tuổi này, mà có thể có tác dụng phụ hoặc lẫn chất có hại.
Uống nước tăng lực trước trận cho có sức.
Nước tăng lực có caffeine và nhiều đường, không khuyên dùng cho trẻ. Tập dưới 1 giờ chỉ cần nước lọc.
Ăn càng nhiều thịt, trứng thì càng khỏe, chơi càng tốt.
Bữa ăn cân đối quan trọng hơn ăn thật nhiều đạm. Con cần đủ tinh bột để có năng lượng khi tập, cùng rau, trái cây, sữa.
Đồ uống thể thao tốt hơn nước lọc nên cho con uống hằng ngày.
Đồ uống thể thao có đường, chỉ cần khi tập liên tục lâu hoặc trời rất nóng. Uống hằng ngày dễ làm thừa đường, sâu răng.

Bố mẹ hay hỏi

+Trước khi đá bóng nên ăn gì?

Khoảng 3–4 giờ trước, ăn một bữa có cơm, bún, phở với thịt nạc hoặc trứng, ít dầu mỡ. Sát giờ mà đói thì ăn một quả chuối hoặc lát bánh mì.

+Con tập bơi, tập võ có cần uống thêm sữa không?

Con cần đủ canxi như mọi trẻ tuổi lớn, khoảng 1.000 mg mỗi ngày từ 10 tuổi. Sữa, sữa chua, đậu phụ, cá nhỏ ăn cả xương, rau xanh giúp đủ canxi; một hộp sữa sau tập cũng là bữa phụ tốt.

+Con 15 tuổi muốn uống whey protein có được không?

Trẻ ăn đủ bữa có thịt, cá, trứng, sữa, đậu thì thường không cần. Hãy đưa con đi gặp bác sĩ để được tư vấn trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.

+Con ăn chay có chơi thể thao được không?

Được, nhưng cần chú ý đủ đạm và sắt. Nên nhờ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng giúp lên thực đơn.

+Con học tiểu học đá bóng mỗi chiều có cần ăn thêm bữa không?

Nếu con chơi nhẹ dưới 1 giờ, thường không cần ăn thêm trước và sau; chỉ cần ba bữa đủ chất và uống đủ nước. Con tập nặng, lâu hoặc đói thì thêm một bữa phụ nhỏ.

Nguồn tham khảo

  1. Sports Nutrition for Busy Families and Busy Lifestyles — Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (HealthyChildren.org)
  2. Performance-Enhancing Sports Supplements: Information for Parents — Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (HealthyChildren.org)
  3. Heat exhaustion and heatstroke — NHS (Anh)
  4. Hướng dẫn dinh dưỡng đối với bữa ăn học đường (Quyết định 3958/QĐ-BYT) — Bộ Y tế, đăng trên trang Viện Dinh dưỡng

Cập nhật 20/11/2026.

Thông tin trên trang dùng để bố mẹ hiểu và theo dõi con, không thay thế việc khám bệnh. Khi con có dấu hiệu nguy hiểm, hãy gọi 115 hoặc 113 (từ 1/11/2026 tổng đài 113 cũng tiếp nhận cấp cứu y tế), hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất. Cần người lắng nghe về chuyện của con: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, 24/7.

Bài liên quan

  • Tập gym ở tuổi teen

    Tập tạ, tập sức mạnh đúng kỹ thuật, có người hướng dẫn và giám sát không làm học sinh lùn đi và không hại sụn tăng trưởng; chấn thương thường đến từ tập quá nặng, sai kỹ thuật, tự tập một mình. Tuổi THCS, THPT nên tập với mức tạ vừa phải, 8–15 lần mỗi hiệp, 2–3 buổi mỗi tuần, chưa nâng tạ tối đa khi xương còn đang lớn. Bột protein, creatine, thực phẩm bổ sung tăng cơ không cần cho tuổi này, còn thuốc tăng cơ dạng steroid có thể làm con ngừng cao. Dừng tập và đi cấp cứu ngay nếu con ngất, đau ngực, khó thở khi tập, hoặc nước tiểu sẫm màu như nước coca kèm đau cơ dữ dội sau buổi tập.

  • Thể dục cho học sinh

    Theo Tổ chức Y tế Thế giới, trẻ và thiếu niên 5–17 tuổi nên vận động trung bình ít nhất 60 phút mỗi ngày ở mức vừa đến mạnh, chủ yếu là các hoạt động làm tim đập nhanh như chạy, bơi, đạp xe, nhảy dây; ít nhất 3 ngày mỗi tuần có hoạt động mạnh và bài tập cho cơ, xương. 60 phút này có thể cộng dồn từ nhiều lần ngắn trong ngày, và giờ thể dục ở trường chỉ là một phần. Con cần dừng tập và đi cấp cứu ngay nếu ngất, đau ngực, khó thở dữ dội hoặc tim đập loạn khi đang tập.

  • Trẻ uống bao nhiêu nước

    Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, học sinh tiểu học cần trung bình 1,3–1,5 lít nước mỗi ngày, học sinh THCS 1,6–2 lít, học sinh THPT 1,6–2,4 lít; trẻ mầm non cần ít hơn, khoảng 1–5 cốc nước lọc nhỏ cùng 2–3 cốc sữa. Con cần uống nhiều hơn khi trời nóng, khi vận động nhiều hoặc khi ốm. Cách kiểm tra đơn giản nhất là nước tiểu: vàng nhạt, trong là con uống đủ. Nếu con hơn 6 giờ không đi tiểu, li bì hoặc nôn không giữ được nước, hãy đưa con đi cấp cứu ngay.

  • Cà phê, nước tăng lực khi ôn thi

    Nước tăng lực không được khuyến cáo cho trẻ em và tuổi teen. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ khuyên trẻ em tốt nhất không dùng caffeine; nếu học sinh vẫn uống, Bộ Y tế Canada đặt giới hạn 2,5 mg cho mỗi kg cân nặng mỗi ngày (con nặng 45 kg là khoảng 110 mg, chưa tới một ly cà phê phin); giữ dưới khoảng 100 mg và không uống sau 15 giờ là mức an toàn dễ nhớ. Người lớn khỏe mạnh không nên quá 400 mg mỗi ngày. Caffeine giúp tỉnh trong chốc lát nhưng làm mất ngủ, mà ngủ mới là lúc não ghi nhớ bài. Nếu sau khi uống con đau ngực, tim đập rất nhanh hoặc loạn nhịp, khó thở, ngất hay co giật, hãy gọi 115 hoặc 113 ngay.

  • Trẻ thiếu máu thiếu sắt

    Thiếu máu thiếu sắt hay gặp nhất ở trẻ 6–24 tháng tuổi và ở con gái tuổi dậy thì có kinh nguyệt. Con thường xanh xao, mệt, kém tập trung, biếng ăn, nhưng chỉ xét nghiệm máu mới biết chắc, vì ở Việt Nam nhiều trẻ thiếu máu do bệnh tan máu bẩm sinh (thalassemia) và không được tự uống sắt. Thịt đỏ, gan, cá, trứng ăn kèm rau quả giàu vitamin C là nguồn sắt tốt nhất; thuốc sắt chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định. Nếu con khó thở, ngất, tim đập rất nhanh, nôn ra máu hoặc lỡ nuốt nhiều viên sắt, hãy đưa con đi cấp cứu ngay.

  • Con nhịn ăn để giảm cân

    Muốn giảm cân ở tuổi dậy thì là chuyện thường gặp, nhưng khi con bỏ bữa thường xuyên, sợ tăng cân dù đã gầy, ăn lén rồi nôn ra, hoặc tập luyện quá sức, đó có thể là rối loạn ăn uống, một bệnh lý tâm thần nghiêm trọng nhưng điều trị được. Hãy đưa con đi khám sớm, kể cả khi cân nặng của con trông vẫn bình thường. Đi cấp cứu ngay nếu con ngất, tim đập bất thường, đau ngực, nôn ra máu, lả đi không đứng dậy được, hoặc nói đến chuyện muốn chết.

Chủ đề khác