Con ngất, co giật do tâm lý (rối loạn phân ly): nhận biết và chăm sóc
Tham vấn y khoa: BS. Bùi Việt Hưng (Sức khỏe tổng quát) · Thẩm định ngày 22/11/2026 · Biên soạn: Ban biên tập Sức khỏe Aiducation
THCS · 11–14 tuổiTHPT · 15–18 tuổi
Trả lời nhanh
Một số học sinh có những cơn trông giống ngất hay co giật: ngã xuống, run giật, không đáp lời, không cử động hay không nói được một lúc, nhưng nguyên nhân nằm ở cách não phản ứng khi quá tải căng thẳng, không do động kinh hay bệnh tim. Bác sĩ gọi là cơn phân ly hay cơn co giật chức năng. Các triệu chứng này là thật, con không giả vờ và không tự bật tắt được. Ở nhà không ai phân biệt được cơn phân ly với động kinh hay ngất do tim, nên lần đầu con có cơn như vậy, hoặc cơn kéo dài quá 5 phút, con bị thương, khó thở, không tỉnh lại, hãy gọi 115 hoặc 113. Bệnh được chẩn đoán bởi bác sĩ, chữa chủ yếu bằng trị liệu tâm lý, và nhiều em hồi phục tốt.
Khi nào cần đưa con đi khám
Gọi 115 hoặc 113, hoặc đến cấp cứu ngay khi
- Đây là lần đầu con có cơn ngất, co giật hay mất ý thức, dù cơn đã tự dừng: gọi 115 hoặc 113 hoặc đưa con đến cấp cứu ngay.
- Cơn kéo dài quá 5 phút, hoặc lâu hơn mức bác sĩ đã ghi trong kế hoạch xử trí của con, hoặc cơn này nối tiếp cơn khác mà con không tỉnh lại.
- Con khó thở, môi hoặc mặt tím tái, hoặc sau cơn con không tỉnh lại, lơ mơ, yếu hay tê một bên người, nói khó.
- Con bị thương khi ngã, nhất là đập đầu, chảy máu, hoặc lên cơn khi đang ở dưới nước, trên cao, trên xe.
- Con ngất khi đang chạy, tập thể dục, hoặc trước cơn kêu đau ngực, tim đập rất nhanh, đập loạn.
- Con nói muốn chết, tự làm đau mình, hoặc kể đang bị đánh, bị xâm hại, bị đe dọa: ở bên con, đưa con đến nơi an toàn, gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt và gọi Tổng đài 111.
Đưa con đi khám trong ngày khi
- Con đã được khám cấp cứu sau một cơn nhưng cơn vẫn lặp lại: cần khám chuyên khoa thần kinh để có chẩn đoán rõ.
- Cơn hay xảy ra khi con căng thẳng, bị mắng, trước giờ kiểm tra, hoặc khi nhắc đến một chuyện cụ thể.
- Con hay có lúc ngẩn ra, không nhớ mình vừa làm gì, thấy mình như đứng ngoài cơ thể hay mọi thứ xung quanh như không thật.
- Con đột nhiên yếu tay chân, không đi được, mất giọng hoặc nhìn mờ mà khám chưa thấy nguyên nhân.
- Con nghỉ học nhiều vì các cơn, hoặc rất sợ lên cơn ở chỗ đông người.
- Con buồn bã, lo âu, mất ngủ, gặp ác mộng kéo dài, hoặc vừa trải qua một biến cố đáng sợ.
Cơn phân ly là gì
Phân ly là khi ý thức và sự chú ý tạm thời bị "ngắt" khỏi bản thân và xung quanh. Ai cũng có lúc phân ly nhẹ, như khi mơ màng, đọc sách mà quên hết xung quanh. Ở mức nặng hơn, một người có thể mất ý thức hay mất kiểm soát cơ thể trong một lúc, gọi là cơn phân ly hay cơn co giật chức năng (không do động kinh).
Trong cơn, con có thể ngã xuống, run giật tay chân, nhắm mắt, không đáp lời, hoặc nằm im như ngất. Có em có những biểu hiện khác của rối loạn thần kinh chức năng: đột nhiên yếu, liệt tay chân, không nói được, nhìn mờ, run. Các triệu chứng này có thật, gây khổ sở thật, và con không thể tự bật hay tắt chúng theo ý muốn. Cơn phân ly không làm tổn thương não, nhưng con có thể bị thương do ngã.
Vì sao con bị
Phân ly là một cách não tự che chắn khi chịu quá nhiều căng thẳng hay đau khổ. Lúc đầu nó giúp con tạm thoát khỏi cảm giác quá sức, nhưng khi lặp lại nhiều lần, não quen phản ứng theo cách đó, và cơn có thể đến ngay cả khi không có gì rõ ràng gợi ra.
Nhiều người bị rối loạn phân ly từng trải qua sang chấn, như bị đánh, bị xâm hại, bị bắt nạt nặng, chứng kiến bạo lực, mất người thân đột ngột. Nhưng không phải ai cũng vậy: áp lực học hành, thi cử, mâu thuẫn trong nhà, lo âu, trầm cảm, một đợt ốm hay chấn thương cũng có thể là yếu tố khởi phát, và có khi không tìm ra nguyên nhân rõ. Bố mẹ không nên tự kết luận con đã bị xâm hại, nhưng nên hỏi han nhẹ nhàng xem con có đang gặp chuyện gì làm con sợ hay buồn không.
Khác với động kinh và ngất thế nào
Bố mẹ, thầy cô không thể tự phân biệt ở nhà hay ở trường. Một cơn ngất có thể do đứng lâu, nhịn ăn, nhưng cũng có thể do bệnh tim; một cơn co giật có thể là động kinh, hạ đường huyết hay chấn thương đầu. Vì vậy, chỉ sau khi bác sĩ đã khám và loại trừ những nguyên nhân này, mới có thể nói đó là cơn phân ly. Không ít người được nghĩ là động kinh, khi khám chuyên khoa thần kinh lại hóa ra là cơn phân ly; có người bị cả hai.
Bác sĩ sẽ hỏi kỹ về các cơn, khám thần kinh, có thể đo điện tim, xét nghiệm máu, đo điện não, có khi đo điện não kèm quay video trong lúc con lên cơn. Một đoạn video bố mẹ quay lại một cơn, cùng ghi chép cơn bắt đầu thế nào, kéo dài bao lâu, con có đáp lời không, sau cơn con thế nào, giúp bác sĩ rất nhiều. Khi đã có chẩn đoán, hãy nhờ bác sĩ viết kế hoạch xử trí cho gia đình và nhà trường: lúc nào cần gọi cấp cứu, lúc nào chỉ cần giữ con an toàn.
Khi con đang lên cơn
- Giữ bình tĩnh và ở cạnh con. Bấm giờ.
- Chỉ di chuyển con nếu con đang ở chỗ nguy hiểm, như gần đường xe, bếp nóng, cầu thang. Dẹp đồ cứng, sắc xung quanh.
- Kê một vật mềm dưới đầu con, nới lỏng cổ áo.
- Không ghì giữ tay chân, không cho bất cứ thứ gì vào miệng, kể cả ngón tay. Không cho ăn uống đến khi con tỉnh hẳn.
- Khi cơn dừng, đặt con nằm nghiêng và nói chuyện với con nhẹ nhàng, chậm rãi: "Con đang an toàn, mẹ ở đây."
- Nếu được, nhờ người khác quay video cơn để mang cho bác sĩ xem.
- Gọi 115 hoặc 113 khi có một trong các dấu hiệu cấp cứu ở trên. Nếu con đã được chẩn đoán và có kế hoạch xử trí, làm theo kế hoạch bác sĩ đã ghi.
Điều trị và chăm sóc
Bước đầu quan trọng là cả con và gia đình hiểu rõ chẩn đoán: các triệu chứng là thật, não không bị tổn thương, và có thể cải thiện. Cách chữa chính là trị liệu tâm lý, như trị liệu nhận thức hành vi, giúp con nhận ra dấu hiệu sắp lên cơn, tập cách đưa mình trở lại thực tại, và xử lý những căng thẳng hay sang chấn nằm phía sau. Khi có yếu, liệt, khó đi, con có thể cần tập vật lý trị liệu.
Không có thuốc chữa riêng cho phân ly. Nếu con có trầm cảm, lo âu hay mất ngủ đi kèm, bác sĩ có thể kê thuốc; loại thuốc và liều do bác sĩ quyết định. Nếu con đã được kê thuốc chống động kinh mà sau đó bác sĩ chẩn đoán là cơn phân ly, đừng tự ngừng thuốc; hỏi bác sĩ cách giảm. Nhiều em hồi phục hoàn toàn khi được điều trị và gia đình, nhà trường đồng hành.
Ở nhà và ở trường, giữ cho con đi học, sinh hoạt như bình thường càng nhiều càng tốt. Đừng chú ý dồn dập hay hoảng hốt mỗi khi con lên cơn, cũng đừng trách con. Trao đổi với giáo viên chủ nhiệm về kế hoạch xử trí để thầy cô bình tĩnh khi chuyện xảy ra ở lớp.
Khi nhiều học sinh cùng ngất ở trường
Thỉnh thoảng có tin cả nhóm học sinh cùng lúc thấy chóng mặt, khó thở, ngất xỉu, run giật. Trước hết phải coi đó là một tình huống cấp cứu thật: đưa các em ra chỗ thoáng, gọi 115 hoặc 113, và kiểm tra những nguyên nhân có thật như khí độc, khói, hóa chất, nắng nóng, ngộ độc thực phẩm.
Chỉ khi các bác sĩ đã loại trừ những nguyên nhân đó, mới nghĩ đến phản ứng lan truyền do lo sợ. Khi đó, tách các em ra những phòng yên tĩnh, giữ bình tĩnh, hạn chế quay phim, chia sẻ lên mạng, và cho các em đi học lại sớm có người lớn đồng hành.
Nếu em đang đọc bài này
Nếu em có những cơn như vậy, em không giả vờ, không yếu đuối, và cũng không bị "ma nhập". Đó là cách cơ thể em phản ứng khi quá tải, và có cách để giúp. Hãy ghi lại những lúc em thấy cơn sắp đến, như chóng mặt, tim đập nhanh, thấy mọi thứ xa dần, để kể với bác sĩ. Khi thấy dấu hiệu đó, ngồi xuống chỗ an toàn, nhìn quanh và gọi tên vài thứ em thấy, cầm một vật mát trong tay, thở chậm.
Nếu có chuyện gì làm em sợ, như bị ai đó làm hại, bị bắt nạt, hay em thấy buồn đến mức muốn làm đau bản thân, hãy kể với một người lớn em tin hoặc gọi Tổng đài 111, miễn phí, 24/7. Đó không phải lỗi của em.
Chăm sóc con tại nhà
- Ghi nhật ký các cơn: ngày giờ, đang làm gì, trước đó có chuyện gì, cơn kéo dài bao lâu, sau cơn con thế nào. Mang theo khi đi khám.
- Giữ nếp sinh hoạt đều; tuổi teen cần ngủ 8–10 tiếng mỗi đêm, ăn đủ bữa, uống đủ nước.
- Cho con đi học và tham gia hoạt động như bình thường, theo kế hoạch đã bàn với bác sĩ; tránh để con ở nhà lâu ngày.
- Trong thời gian chưa kiểm soát được cơn, không để con bơi một mình, tắm bồn, leo cao hay đi xe máy một mình.
- Giảm áp lực trong nhà: bớt lịch học thêm dày đặc, không so sánh, không trách mắng khi con lên cơn.
- Dành thời gian nói chuyện với con mỗi ngày về những điều làm con lo; nghe là chính, đừng gặng hỏi.
- Không tự cho con uống thuốc an thần hay ngừng thuốc bác sĩ đã kê.
Hiểu lầm thường gặp
- Con giả vờ ngất, giật để được chú ý hoặc để trốn học.
- Con không cố ý tạo ra các cơn và không tự dừng được. Trách con giả vờ làm con xấu hổ, căng thẳng hơn và cơn dễ lặp lại.
- Bị ma nhập, vong theo, phải đi cúng, trừ tà.
- Đây là một tình trạng y khoa có tên gọi, có cách chẩn đoán và điều trị. Gia đình muốn làm theo tín ngưỡng thì tùy, nhưng đừng để việc đó làm chậm việc đưa con đi khám.
- Phải bấm nhân trung, tát, dội nước lạnh cho con tỉnh.
- Những việc này không giúp và có thể làm con đau, sặc. Giữ con an toàn, kê đầu, không ghì giữ, nói chuyện bình tĩnh và gọi cấp cứu khi có dấu hiệu nguy hiểm.
- Có cơn phân ly nghĩa là chắc chắn con đã bị xâm hại.
- Sang chấn là một nguyên nhân hay gặp, nhưng nhiều em bị do căng thẳng, lo âu hay không rõ lý do. Hỏi han nhẹ nhàng, không gặng ép, và để bác sĩ, chuyên gia tâm lý giúp tìm hiểu.
Bố mẹ hay hỏi
+Làm sao biết con co giật do tâm lý hay động kinh?
Bố mẹ không tự phân biệt được. Cần bác sĩ thần kinh khám, có khi đo điện não kèm quay video lúc lên cơn. Video bố mẹ quay được ở nhà giúp bác sĩ nhiều.
+Cơn phân ly có nguy hiểm không?
Cơn phân ly không làm tổn thương não, nhưng con có thể bị thương khi ngã, và lúc chưa có chẩn đoán thì không ai biết chắc đó là cơn gì. Vì vậy lần đầu hoặc khi có dấu hiệu cấp cứu, luôn gọi 115 hoặc 113.
+Con có cần nghỉ học không?
Thường không nên nghỉ lâu, vì ở nhà lâu con càng khó quay lại và lo hơn. Bố mẹ nên bàn với bác sĩ và nhà trường một kế hoạch để con đi học an toàn.
+Rối loạn phân ly có chữa khỏi được không?
Nhiều em hồi phục hoàn toàn khi được hiểu đúng chẩn đoán và trị liệu tâm lý. Thời gian khác nhau ở mỗi em; đừng nản nếu các cơn chưa hết ngay.
+Con đang uống thuốc động kinh mà bác sĩ nói là cơn phân ly, có ngừng thuốc được không?
Không tự ngừng. Hãy hỏi bác sĩ đã kê thuốc; nếu cần ngừng, bác sĩ sẽ hướng dẫn giảm dần, nhất là khi con có thể bị cả hai.
Nguồn tham khảo
- Dissociative disorders — NHS (Anh)
- Functional neurological disorder — MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ)
- What to do if someone has a seizure (fit) — NHS (Anh)
- What are Dissociative Seizures? — NHS Greater Glasgow and Clyde (Scotland)
Cập nhật 20/11/2026.
Thông tin trên trang dùng để bố mẹ hiểu và theo dõi con, không thay thế việc khám bệnh. Khi con có dấu hiệu nguy hiểm, hãy gọi 115 hoặc 113 (từ 1/11/2026 tổng đài 113 cũng tiếp nhận cấp cứu y tế), hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất. Cần người lắng nghe về chuyện của con: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, 24/7.
Bài liên quan
- Sang chấn tâm lý ở trẻ
Sau một biến cố đáng sợ như tai nạn, bão lũ, bị đánh, bị xâm hại hay chứng kiến bạo lực, trẻ thường gặp ác mộng, sợ hãi, bám người, đau bụng, đái dầm lại; phần lớn những phản ứng này nhẹ dần theo thời gian khi con được an toàn và được người lớn ở bên. Nếu các dấu hiệu kéo dài hơn một tháng, nặng lên, hoặc xuất hiện muộn nhiều tháng sau, con có thể bị rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) và cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý; bệnh điều trị được, chủ yếu bằng trị liệu tâm lý. Nếu con vẫn đang bị đe dọa, hãy báo công an 113 và gọi Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7); nếu con nói muốn chết hoặc tự làm hại mình, hãy ở bên con và gọi 115 hoặc 113.
- Co giật không sốt
Trẻ co giật khi không sốt luôn cần được bác sĩ khám: lần đầu con co giật, hãy gọi 115 hoặc 113 hoặc đưa con đi cấp cứu ngay, kể cả khi cơn đã tự dừng. Trong lúc con giật: đặt con nằm nghiêng ở chỗ an toàn, không cho gì vào miệng, không ghì giữ tay chân và bấm giờ. Nguyên nhân có thể là động kinh, hạ đường huyết, rối loạn muối trong máu, chấn thương đầu, ngộ độc, hoặc nhiễm trùng não. Ở trẻ dưới 1 tuổi, những cơn gập người hay gật đầu lặp lại thành chuỗi cũng là cấp cứu.
- Trẻ bị động kinh
Động kinh là bệnh của não khiến con lên những cơn co giật lặp lại khi không sốt; cơn có thể là giật cả người, ngã, hoặc chỉ ngẩn người vài giây. Phần lớn trẻ kiểm soát được cơn nhờ uống thuốc đều theo đơn, và khoảng hai phần ba trẻ hết cơn khi đến tuổi thiếu niên. Khi con lên cơn: đặt con nằm nghiêng ở chỗ an toàn, không cho gì vào miệng, không ghì giữ và bấm giờ. Gọi 115 hoặc 113 nếu cơn kéo dài quá 5 phút (hoặc lâu hơn mức bác sĩ đã dặn), con không tỉnh lại giữa các cơn, khó thở, tím tái, hoặc đây là lần đầu con co giật.
- Học sinh ngất xỉu
Phần lớn học sinh ngất ở trường là ngất phản xạ (ngất phế vị), do đứng lâu dưới nắng, nhịn ăn sáng, uống ít nước, thiếu ngủ hoặc sợ hãi, đau đột ngột; con thường tỉnh lại trong vòng 1 phút. Khi con ngất, đặt con nằm ngửa và nâng hai chân lên cao. Gọi 115 hoặc 113 ngay nếu con ngất khi đang chạy, chơi thể thao hay đang nằm, không tỉnh sau 1 phút, khó thở, đau ngực, tim đập loạn, co giật, hoặc bị thương khi ngã. Con đã tỉnh và khỏe lại vẫn nên đi khám sau lần ngất đầu tiên.
- Lo âu ở tuổi teen
Lo lắng trước bài kiểm tra hay khi vào lớp mới là bình thường. Con có thể đang bị rối loạn lo âu khi nỗi lo quá mức so với hoàn cảnh, kéo dài nhiều tuần, và làm con né tránh đi học, gặp bạn, hoặc gây đau bụng, đau đầu, mất ngủ lặp lại. Rối loạn lo âu là bệnh hay gặp ở tuổi teen và chữa được, thường bằng trị liệu tâm lý. Nếu con nói muốn chết hoặc tự làm hại bản thân, hãy ở bên con và gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt, hoặc Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7).
- Áp lực thi cử
Hồi hộp trước kỳ thi là bình thường và một chút căng thẳng còn giúp con tập trung. Đáng lo khi căng thẳng kéo dài nhiều tuần, làm con mất ngủ, bỏ ăn, hay đau đầu đau bụng, khóc hoặc cáu gắt, không học được nữa. Việc bố mẹ làm được nhiều nhất là giữ cho con ngủ đủ, ăn đủ, có giờ nghỉ, và nói với con rằng kết quả thi không quyết định con là ai. Nếu con nói muốn chết, muốn biến mất hoặc tự làm đau mình, hãy ở bên con và tìm trợ giúp ngay: gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt, hoặc Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7).
Chủ đề khác