Sinh viên đi tình nguyện, mùa hè xanh: chuẩn bị sức khỏe thế nào
Tham vấn y khoa: BS. Bùi Việt Hưng (Sức khỏe tổng quát) · Thẩm định ngày 22/11/2026 · Biên soạn: Ban biên tập Sức khỏe Aiducation
Trả lời nhanh
Trước chuyến tình nguyện khoảng 1–2 tháng, con nên rà lại sổ tiêm chủng (uốn ván, viêm não Nhật Bản nếu về vùng ruộng lúa, chăn nuôi lợn, và các mũi khác theo tư vấn), mang theo thẻ bảo hiểm y tế, thuốc đang dùng, oresol, thuốc hạ sốt, thuốc xua côn trùng và màn. Ở nơi tình nguyện, nguy cơ lớn nhất là nắng nóng, nước uống không sạch, muỗi và côn trùng truyền sốt xuất huyết, sốt rét, sốt mò, cùng tai nạn xe máy và đuối nước. Gọi 115 hoặc 113 ngay nếu có bạn lơ mơ, nói lẫn lộn, ngất hay co giật khi trời nóng, bị rắn cắn, hoặc va đầu khi ngã xe; sốt trong vòng vài tuần sau khi về thì đi khám và kể với bác sĩ mình đã ở đâu.
Khi nào cần đưa con đi khám
Gọi 115 hoặc 113, hoặc đến cấp cứu ngay khi
- Đang làm việc ngoài trời nóng mà lơ mơ, nói lẫn lộn, co giật, ngất, người nóng ran, hoặc đã nghỉ chỗ mát, làm mát và uống nước 30 phút mà không đỡ: gọi 115 hoặc 113, tiếp tục làm mát trong lúc chờ.
- Bị rắn cắn: giữ yên người và chi bị cắn, nẹp cố định, không rạch, không hút nọc, không buộc garô, đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất.
- Sốt kèm li bì, co giật, khó thở, đau bụng nhiều, nôn liên tục, chảy máu chân răng, chảy máu mũi, nổi chấm đỏ tím trên da, tay chân lạnh.
- Ngã xe hoặc va chạm có va đầu, kể cả khi vẫn tỉnh và thấy bình thường; bất tỉnh, đau cổ, đau lưng, tê yếu tay chân sau tai nạn.
- Ong đốt hoặc ăn uống gì đó rồi sưng môi, mặt, lưỡi, khó thở, thở rít, choáng váng.
- Có người đuối nước được vớt lên: nếu không thở bình thường, gọi 115 hoặc 113 và bắt đầu thổi ngạt, ép tim ngay.
- Nước tiểu sẫm màu như nước trà, kèm đau hoặc yếu cơ sau những ngày lao động nặng: gọi 115 hoặc 113.
Đưa con đi khám trong ngày khi
- Sốt, rét run, đau đầu trong lúc tình nguyện hoặc trong vòng 3 tuần sau khi về, nhất là đã ngủ rẫy, đi rừng, ở vùng biên giới; có nốt loét đóng vảy đen ở nách, bẹn, cổ, bụng: đi khám ngay trong ngày, kể với bác sĩ nơi mình đã ở.
- Sốt cao liên tục từ 2 ngày, nhất là vào mùa mưa.
- Bị chó, mèo, khỉ cắn hoặc cào trầy da: rửa vết thương dưới vòi nước với xà phòng khoảng 15 phút rồi đi tiêm phòng dại ngay trong ngày.
- Vết thương bẩn, sâu, do đinh, dây thép gỉ, cuốc xẻng, mà không nhớ lần tiêm uốn ván gần nhất.
- Tiêu chảy kèm sốt, phân có máu, hoặc tiêu chảy kéo dài quá 2 ngày dù đã uống oresol.
Trước khi đi: sức khỏe và giấy tờ
- Đi khám nếu đang có bệnh mạn tính như hen, tiểu đường, động kinh, bệnh tim, hoặc đang điều trị tâm lý; hỏi bác sĩ có nên đi và cần mang thuốc gì.
- Mang đủ thuốc đang dùng cho cả chuyến cộng thêm vài ngày, kèm đơn thuốc; người bị hen mang theo bình xịt cắt cơn.
- Mang thẻ bảo hiểm y tế (hoặc bản trên ứng dụng), giấy tờ tùy thân, và lưu số của trưởng đoàn, trạm y tế xã nơi đến.
- Báo trưởng đoàn nếu mình bị dị ứng nặng, đặc biệt dị ứng ong đốt, thức ăn hay thuốc.
- Túi y tế nhỏ: oresol, paracetamol, băng gạc, băng dính, dung dịch sát khuẩn, thuốc xua côn trùng, kem chống nắng, khẩu trang.
Tiêm chủng nên rà lại
Con nên mang sổ tiêm chủng đến cơ sở tiêm chủng khoảng 1–2 tháng trước chuyến đi, vì một số vắc xin cần nhiều mũi cách nhau. Thường được tư vấn: mũi nhắc uốn ván-bạch hầu nếu mũi cuối đã lâu hoặc không rõ, viêm não Nhật Bản nếu chưa tiêm đủ và sẽ ở vùng nông thôn có ruộng lúa, chăn nuôi lợn, sởi-quai bị-rubella đủ 2 mũi.
Viêm gan A, thương hàn và tiêm phòng dại trước khi đi được cân nhắc theo nguy cơ, như ở lâu vùng xa cơ sở y tế, ăn uống ở nơi khó bảo đảm vệ sinh, hay làm việc gần chó, mèo, gia súc. Bác sĩ khám sàng lọc sẽ tư vấn mũi nào cần trước.
Nắng nóng và lao động ngoài trời
Mùa hè xanh thường rơi vào những tháng nóng nhất. Sắp xếp việc nặng vào sáng sớm và chiều muộn, tránh làm ngoài trời từ 10 đến 16 giờ khi trời nắng gắt; đội mũ rộng vành, mặc áo sáng màu, rộng, nghỉ trong bóng mát giữa giờ.
Uống nước đều cả khi chưa khát, đủ để nước tiểu trong hoặc vàng nhạt; ra nhiều mồ hôi thì uống thêm oresol pha đúng hướng dẫn. Mệt, chóng mặt, đau đầu, buồn nôn, vã mồ hôi, chuột rút là dấu hiệu kiệt sức do nóng: đưa bạn vào chỗ mát, nới quần áo, lau nước mát và quạt, cho uống từng ngụm, ở bên bạn; thường đỡ trong 30 phút, không đỡ thì gọi 115 hoặc 113.
Muỗi, mò và côn trùng
- Sốt xuất huyết: muỗi vằn đốt cả ban ngày, nhiều nhất vào mùa mưa. Ngủ màn cả giấc trưa, bôi thuốc xua côn trùng lên da hở, dọn chỗ nước đọng quanh nơi ở.
- Sốt rét: còn ở một số vùng rừng núi, biên giới. Ngủ màn tẩm hóa chất, mặc áo dài tay khi ngồi ngoài trời buổi tối, đi rừng ngủ rẫy thì hỏi trạm y tế địa phương về phòng sốt rét.
- Sốt mò: ấu trùng mò sống ở bụi cỏ thấp, vườn, nương rẫy. Mặc quần áo dài, đi giày, không nằm ngồi trực tiếp trên cỏ, phơi quần áo trên dây cao, tắm và thay đồ sau buổi làm.
- Thuốc xua côn trùng: chọn loại có DEET hoặc picaridin, đọc nồng độ và hướng dẫn trên nhãn, bôi lại theo giờ ghi trên nhãn; không dùng loại gộp chung kem chống nắng với thuốc xua côn trùng.
Ăn uống, nước sạch, đi lại
Chỉ uống nước đun sôi để nguội hoặc nước đóng chai còn nguyên nắp, ăn đồ nấu chín còn nóng, rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh. Không tắm sông, suối, hồ, ao lạ, nhất là khi trời mưa lũ, kể cả khi biết bơi.
Đi xe máy trên đường quê, đường đèo là nguy cơ tai nạn lớn. Người lái và người ngồi sau đều đội mũ bảo hiểm cài quai; không lái xe sau khi uống rượu bia, dù chỉ một chút; không nghe điện thoại hay đeo tai nghe khi lái. Xe máy trên 50 cm3 cần đủ 18 tuổi và có bằng lái; mệt hoặc trời tối, mưa to thì dừng nghỉ.
Nếu bạn là sinh viên
Bạn tự quyết được nhiều thứ, nhưng đừng cố quá sức để không làm phiền đội. Thấy mệt, chóng mặt, sốt thì nói ngay với trưởng đoàn và nghỉ; báo cho bạn bè cùng phòng biết mình có bệnh gì, thuốc để ở đâu.
Đi theo nhóm, báo trước khi rời điểm tình nguyện, không tắm sông suối, không lái xe sau khi uống rượu bia ở bữa liên hoan. Nếu bạn thấy áp lực, buồn bã hay quá tải trong hoặc sau chuyến đi, hãy nói với người bạn tin, gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc phòng tư vấn của trường.
Chăm sóc con tại nhà
- Cùng con rà sổ tiêm chủng và đặt lịch tư vấn tiêm trước chuyến đi khoảng 1–2 tháng.
- Chuẩn bị túi y tế nhỏ và thuốc đang dùng của con, ghi tên thuốc, liều trên một tờ giấy để trong ví.
- Lưu trong điện thoại của con số 115 hoặc 113, số trưởng đoàn và trạm y tế nơi đến; bố mẹ cũng giữ số trưởng đoàn.
- Dặn con uống nước đều, nghỉ trong bóng mát, ngủ màn, mặc dài tay khi ra đồng, ra rẫy.
- Sau khi về, nếu con sốt trong vài tuần, đưa con đi khám và kể rõ con đã ở đâu, làm gì.
- Khi con sốt, dùng paracetamol theo hướng dẫn trên hộp; không dùng ibuprofen hay aspirin khi chưa loại trừ sốt xuất huyết.
Hiểu lầm thường gặp
- Đi tình nguyện vài tuần thì không cần tiêm thêm gì.
- Vài tuần ở vùng nông thôn, miền núi đủ để gặp nguy cơ uốn ván, viêm não Nhật Bản, dại hay bệnh đường ăn uống. Đi tư vấn tiêm trước giúp con chủ động hơn.
- Say nắng thì cạo gió, xoa dầu nóng là khỏi.
- Cạo gió, xoa dầu nóng không làm hạ nhiệt mà còn làm chậm việc làm mát. Hãy đưa người bệnh vào chỗ mát, lau nước mát, quạt, cho uống nước và gọi 115 hoặc 113 nếu họ lơ mơ hay không đỡ sau 30 phút.
- Rắn cắn thì buộc garô thật chặt và hút nọc ra.
- Garô, rạch hay hút nọc làm vết thương nặng thêm. Giữ yên người bị cắn, nẹp chi lại và đưa ngay đến cơ sở y tế.
- Biết bơi thì tắm suối, tắm sông an toàn.
- Nước sông suối có dòng chảy, hố sâu, nước lũ về nhanh mà người lạ không lường được. Nhiều vụ đuối nước xảy ra với người biết bơi.
Bố mẹ hay hỏi
+Đi mùa hè xanh cần tiêm vắc xin gì?
Thường nên rà lại mũi nhắc uốn ván-bạch hầu, viêm não Nhật Bản nếu về vùng ruộng lúa, chăn nuôi lợn, và sởi-quai bị-rubella. Viêm gan A, thương hàn, dại tiêm trước tùy nguy cơ; bác sĩ ở cơ sở tiêm sẽ tư vấn.
+Đi tình nguyện nên mang thuốc gì?
Thuốc đang dùng hằng ngày, oresol, paracetamol, băng gạc, dung dịch sát khuẩn, thuốc xua côn trùng, kem chống nắng. Không mang kháng sinh để tự uống; ốm thì đến trạm y tế.
+Về nhà rồi bị sốt có liên quan đến chuyến đi không?
Có thể. Sốt mò, sốt xuất huyết thường biểu hiện trong vài tuần, sốt rét có khi muộn hơn. Đi khám và nói với bác sĩ con đã ở đâu, có ngủ rẫy, đi rừng không.
+Làm sao phân biệt kiệt sức do nóng với sốc nhiệt?
Kiệt sức do nóng thì vẫn tỉnh, vã mồ hôi, mệt, và đỡ trong khoảng 30 phút làm mát. Lơ mơ, nói lẫn lộn, co giật, ngất, người nóng ran là sốc nhiệt, phải gọi 115 hoặc 113 ngay.
+Có nên uống thuốc phòng sốt rét trước khi đi?
Không tự mua uống. Nếu sẽ ở vùng rừng núi, biên giới có sốt rét, hỏi bác sĩ hoặc trạm y tế địa phương; quan trọng nhất là ngủ màn và tránh muỗi đốt.
Nguồn tham khảo
- Heat exhaustion and heatstroke — NHS (Anh)
- Malaria — NHS (Anh)
- Japanese encephalitis — NHS (Anh)
Cập nhật 20/11/2026.
Thông tin trên trang dùng để bố mẹ hiểu và theo dõi con, không thay thế việc khám bệnh. Khi con có dấu hiệu nguy hiểm, hãy gọi 115 hoặc 113 (từ 1/11/2026 tổng đài 113 cũng tiếp nhận cấp cứu y tế), hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất. Cần người lắng nghe về chuyện của con: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, 24/7.
Bài liên quan
- Vắc xin cho sinh viên
Trước khi con vào đại học, bố mẹ và con nên rà lại sổ tiêm chủng rồi tiêm bù những mũi còn thiếu. Các vắc xin thường được tư vấn cho tuổi 18–24 là: viêm gan B (nếu xét nghiệm chưa có miễn dịch), sởi-quai bị-rubella đủ 2 mũi, thủy đậu nếu chưa mắc và chưa tiêm, HPV cho cả nam và nữ, cúm mỗi năm, não mô cầu khi ở ký túc xá, và mũi nhắc uốn ván-bạch hầu. Hầu hết là vắc xin dịch vụ, tiêm theo tư vấn của bác sĩ ở cơ sở tiêm chủng. Bị chó mèo cắn, cào thì rửa vết thương và đi tiêm phòng dại ngay trong ngày.
- Say nắng, sốc nhiệt ở trẻ
Khi trẻ ở lâu ngoài nắng hoặc vận động mạnh lúc trời nóng, con có thể bị kiệt sức do nóng: mệt, đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, vã mồ hôi, da tái, chuột rút. Đưa con vào chỗ mát, cởi bớt quần áo, làm mát bằng khăn ướt và quạt, cho uống nước hoặc oresol từng ngụm; con thường đỡ trong 30 phút. Sốc nhiệt là cấp cứu: con lơ mơ, nói lẫn lộn, co giật, ngất, người nóng ran, nhiệt độ từ 40°C, hoặc không đỡ sau 30 phút làm mát. Gọi 115 hoặc 113 ngay và tiếp tục làm mát con trong lúc chờ.
- Sốt mò ở trẻ
Sốt mò do vi khuẩn Orientia tsutsugamushi, truyền qua vết đốt của ấu trùng mò sống ở bụi cỏ thấp, vườn, nương rẫy, bìa rừng, hay gặp ở nông thôn. Con sốt cao đột ngột, liên tục, đau đầu, mỏi người, và thường có một vết loét tròn đóng vảy đen, không đau, không ngứa ở chỗ da kín như nách, bẹn, cổ, ngực, bụng. Con sốt cao từ 2 ngày, nhất là sau khi về quê, đi rẫy, cắm trại trong 3 tuần trước, cần đi khám và nói với bác sĩ để tìm vết loét. Bệnh chữa khỏi bằng kháng sinh đặc hiệu do bác sĩ kê; khó thở, li bì, co giật hay tiểu ít là dấu hiệu cấp cứu.
- Sốt rét ở trẻ
Sốt rét do ký sinh trùng truyền qua muỗi đốt, chỉ một lần đốt là đủ nhiễm. Việt Nam đã gần loại trừ sốt rét, nhưng bệnh vẫn còn ở một số vùng rừng núi, biên giới và ở người trở về từ nước có sốt rét như các nước châu Phi. Con sốt, rét run, đau đầu, nôn hoặc mệt lả sau khi đi rừng, ngủ rẫy, ở vùng biên giới hay từ nước có sốt rét về trong vòng 12 tháng, cần đi khám ngay trong ngày và xét nghiệm máu tìm ký sinh trùng sốt rét. Trẻ có thể nặng lên trong 1–2 ngày: co giật, li bì, không ngồi dậy được, thở khó hay vàng da là phải cấp cứu ngay.
- Sốt xuất huyết
Sốt xuất huyết thường bắt đầu bằng sốt cao đột ngột 2–7 ngày, kèm đau đầu, đau người, mệt. Giai đoạn nguy hiểm nhất là từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7, thường đúng lúc con bắt đầu hạ sốt, nên hết sốt chưa có nghĩa là đã khỏi. Chỉ dùng paracetamol để hạ sốt, không dùng ibuprofen hay aspirin. Đưa con đến bệnh viện ngay nếu con li bì hoặc vật vã, đau bụng, nôn nhiều, chảy máu cam, chảy máu chân răng, tay chân lạnh, hoặc đi tiểu ít.
- Mới đi xe máy
Theo Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ, đủ 16 tuổi được lái xe gắn máy (xe xăng đến 50 cm3 hoặc xe điện công suất không quá 4 kW, tốc độ thiết kế không quá 50 km/h), còn xe máy trên 50 cm3 phải đủ 18 tuổi và có giấy phép lái xe hạng A1 hoặc A. Mỗi lần lên xe, người lái và người ngồi sau đều phải đội mũ bảo hiểm đạt chuẩn, cài quai; luật cấm lái xe khi trong máu hoặc hơi thở có cồn, dù chỉ một chút, cấm cầm điện thoại khi xe đang chạy và cấm dùng tai nghe. Sau va chạm có va đầu, dù vẫn tỉnh và thấy bình thường, hãy đi cấp cứu; gọi 115 hoặc 113 nếu có người bất tỉnh, chảy máu nhiều hay đau cổ, lưng.
Chủ đề khác