Tâm lý và cảm xúc

Dấu hiệu tâm thần phân liệt ở tuổi teen: nhận biết sớm và điều trị

Tham vấn y khoa: BS. Bùi Việt Hưng (Sức khỏe tổng quát) · Thẩm định ngày 22/11/2026 · Biên soạn: Ban biên tập Sức khỏe Aiducation

THPT · 15–18 tuổiSinh viên · 18–24 tuổi

Trả lời nhanh

Tâm thần phân liệt thường bắt đầu từ cuối tuổi teen đến khoảng 30 tuổi, và hay đến từ từ: con thu mình, bỏ bê vệ sinh, ngủ thất thường, học sa sút, hay nghi ngờ người khác, trước khi xuất hiện ảo giác (nghe thấy tiếng nói người khác không nghe thấy) hoặc hoang tưởng (tin chắc vào điều không có thật). Đây là bệnh của não, không do con hư hay do bố mẹ, và điều trị càng sớm thì khả năng hồi phục càng tốt. Nếu con nghe tiếng nói bảo làm hại mình hoặc người khác, nói muốn chết, hoặc kích động không kiểm soát được, hãy gọi 115 hoặc 113.

Khi nào cần đưa con đi khám

Gọi 115 hoặc 113, hoặc đến cấp cứu ngay khi

  • Con nói muốn chết, hoặc nghe thấy tiếng nói bảo con làm hại bản thân: ở bên con, không để con một mình, cất thuốc và vật sắc nhọn, gọi 115 hoặc 113.
  • Con kích động mạnh, đe dọa làm hại người khác, hoặc cầm vật nguy hiểm: giữ khoảng cách an toàn, đưa người khác ra chỗ an toàn, gọi 115 hoặc 113.
  • Con bỏ ăn, bỏ uống vì tin rằng đồ ăn bị bỏ độc, hoặc đi lang thang, không biết mình đang ở đâu.
  • Ảo giác, nói lộn xộn xuất hiện đột ngột sau khi dùng ma túy, rượu bia hoặc thuốc lạ.
  • Con đột ngột lú lẫn kèm sốt, đau đầu dữ dội hoặc co giật.

Đưa con đi khám trong ngày khi

  • Con nghe thấy tiếng nói, nhìn thấy thứ người khác không thấy, dù con có vẻ vẫn bình tĩnh.
  • Con tin chắc mình đang bị theo dõi, bị hại, hoặc ti vi, mạng xã hội đang gửi thông điệp riêng cho mình.
  • Con nói chuyện lộn xộn, khó hiểu, ý nọ xọ ý kia, hoặc kể rằng ý nghĩ của mình bị người khác điều khiển.
  • Trong vài tuần đến vài tháng, con thu mình hẳn, bỏ bạn bè, không tắm rửa, ngủ đảo lộn, học sa sút nhanh.
  • Con nói những ý nghĩ rất lạ, cảm xúc phẳng lặng, ít biểu lộ vui buồn so với trước.

Tâm thần phân liệt là gì

Đây là một bệnh tâm thần nặng, làm thay đổi cách con suy nghĩ, cảm nhận và hành xử, khiến con có lúc như mất liên hệ với thực tế. Bác sĩ gọi những lúc này là loạn thần. Người bệnh thường được chẩn đoán trong khoảng 16 đến 30 tuổi, sau đợt loạn thần đầu tiên.

Triệu chứng chia hai nhóm. Nhóm dương tính là những gì mới xuất hiện: ảo giác (hay gặp nhất là nghe thấy tiếng nói), hoang tưởng (tin chắc vào điều sai, như bị theo dõi, bị đầu độc), suy nghĩ và lời nói rối loạn. Nhóm âm tính là những gì mất đi: thu mình, không muốn gặp ai, ít biểu lộ cảm xúc, không còn chăm sóc bản thân. Nhóm âm tính dễ bị hiểu nhầm là con lười hay vô lễ.

Dấu hiệu sớm bố mẹ hay bỏ qua

Trước đợt loạn thần đầu tiên, con thường có những thay đổi từ từ trong nhiều tháng, có khi nhiều năm. Những thay đổi này dễ bị coi là "tuổi nổi loạn", nên con thường có triệu chứng hơn một năm mới được điều trị.

  • Hay nghi ngờ, khó chịu khi ở cạnh người khác.
  • Suy nghĩ thiếu mạch lạc, khó tập trung, nói chuyện khó hiểu.
  • Thu mình, ở một mình nhiều hơn hẳn.
  • Có những ý nghĩ lạ, cảm xúc bất thường, hoặc như không còn cảm xúc.
  • Bỏ bê vệ sinh cá nhân.
  • Khó ngủ, ngủ ít, giờ ngủ đảo lộn.
  • Học hành sa sút đột ngột.

Vì sao con bị

Bệnh do nhiều yếu tố kết hợp: di truyền, sự phát triển của não, và những căng thẳng trong cuộc sống. Nguy cơ chung trong dân số khoảng 1 trên 100, cao hơn ở người có người thân ruột thịt bị bệnh, nhưng gen không quyết định tất cả. Biến cố căng thẳng, bị bạo hành có thể làm bệnh khởi phát ở người vốn có nguy cơ, dù tự chúng không gây ra bệnh.

Ma túy, nhất là cần sa, ma túy đá và các chất gây ảo giác, làm tăng nguy cơ loạn thần và tâm thần phân liệt; tuổi teen dùng cần sa thường xuyên có nguy cơ cao hơn. Thiếu ngủ, một số thuốc và bệnh cơ thể cũng có thể gây loạn thần, nên bác sĩ cần loại trừ những nguyên nhân này trước khi chẩn đoán.

Điều trị thế nào

  • Bác sĩ chuyên khoa tâm thần sẽ khám, hỏi kỹ gia đình, có thể cho xét nghiệm để loại trừ nguyên nhân khác như ma túy, thiếu ngủ, bệnh cơ thể.
  • Điều trị sớm sau đợt loạn thần đầu tiên giúp hồi phục tốt hơn. Cách điều trị tốt nhất hiện nay là chăm sóc phối hợp: thuốc chống loạn thần, trị liệu tâm lý, hướng dẫn và hỗ trợ gia đình, giúp con quay lại học tập.
  • Thuốc chống loạn thần có thể giúp con bớt lo âu, kích động trong vài giờ, nhưng ảo giác và hoang tưởng thường cần vài ngày đến vài tuần mới giảm. Loại thuốc và liều do bác sĩ quyết định; không tự ngừng thuốc.
  • Khi con có nguy cơ làm hại mình hoặc người khác, con có thể cần nằm viện một thời gian để được chăm sóc an toàn.
  • Có em sau khi được điều trị sớm không bị lại lần nào. Với những em khác, hồi phục có nghĩa là vẫn học tập, làm việc và sống ý nghĩa dù đôi khi còn triệu chứng.

Nếu em đang đọc bài này

Nếu em nghe thấy những tiếng nói người khác không nghe thấy, thấy ý nghĩ mình bị ai đó điều khiển, hoặc tin rằng có người đang theo dõi em, những trải nghiệm đó rất thật và đáng sợ. Em không có lỗi, và bác sĩ có thể giúp. Hãy kể với bố mẹ, thầy cô hoặc một người lớn em tin.

Em có thể gọi Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7; dành cho trẻ dưới 16 tuổi). Nếu em đã là sinh viên, hãy tìm đến bác sĩ hoặc phòng tư vấn của trường. Khi thấy mình không an toàn, gọi 115 hoặc 113.

Chăm sóc con tại nhà

  • Nói chuyện bình tĩnh, câu ngắn, đơn giản. Không tranh cãi xem tiếng nói hay niềm tin của con là thật hay giả; hãy nói bố mẹ hiểu con đang rất sợ.
  • Giữ nhà yên tĩnh, ít người lạ, giờ ngủ đều đặn.
  • Tránh rượu bia, ma túy, chất kích thích trong nhà; nói thẳng với con về nguy cơ của cần sa.
  • Bố mẹ giữ thuốc, đưa con đúng liều mỗi ngày; cất thuốc và vật sắc nhọn ở nơi khóa được.
  • Cùng bác sĩ lập kế hoạch khi bệnh có dấu hiệu quay lại: dấu hiệu sớm là gì, gọi ai, đến đâu.
  • Bố mẹ cũng cần nghỉ ngơi và được hỗ trợ; có thể gọi Tổng đài 111 để được tư vấn.

Hiểu lầm thường gặp

Con nghe thấy tiếng nói là do bị vong theo, phải đi cúng, trừ tà.
Ảo giác là triệu chứng của bệnh liên quan đến não. Cúng bái, trừ tà không chữa được bệnh và làm chậm việc điều trị, trong khi điều trị sớm giúp con hồi phục tốt hơn.
Người bị tâm thần phân liệt đều nguy hiểm, phải nhốt lại.
Phần lớn người có đợt loạn thần không nguy hiểm cho người khác. Họ cần được điều trị và đối xử tôn trọng; nhốt, xích chỉ làm con thêm sợ hãi, tổn thương và xa việc điều trị.
Con lười, bẩn, không thèm nói chuyện là do hư.
Thu mình, bỏ bê vệ sinh, cảm xúc phẳng lặng có thể là triệu chứng âm tính của bệnh. Con cần được khám, không cần bị mắng.
Bệnh này là do bố mẹ nuôi dạy sai.
Bệnh do nhiều yếu tố như di truyền, sự phát triển của não và căng thẳng. Không ai đáng trách; điều quan trọng là đưa con đi khám sớm.

Bố mẹ hay hỏi

+Dấu hiệu tâm thần phân liệt ở tuổi teen là gì?

Lúc đầu thường là thu mình, ngủ đảo lộn, bỏ bê vệ sinh, học sa sút, hay nghi ngờ người khác. Sau đó có thể xuất hiện ảo giác, hoang tưởng, nói lộn xộn. Có những dấu hiệu này nên đưa con đi khám chuyên khoa tâm thần sớm.

+Tâm thần phân liệt có chữa được không?

Bệnh kiểm soát được bằng thuốc, trị liệu và hỗ trợ của gia đình. Điều trị sớm giúp hồi phục tốt hơn; có em không bị lại lần nào sau đợt đầu.

+Con dùng cần sa có bị tâm thần phân liệt không?

Không phải ai dùng cũng bị, nhưng cần sa và các loại ma túy làm tăng nguy cơ loạn thần, nhất là ở tuổi teen dùng thường xuyên. Ở người đã từng loạn thần, ma túy dễ làm bệnh quay lại.

+Con không nhận mình bệnh, không chịu đi khám thì làm sao?

Đây là điều hay gặp. Hãy nói về điều con đang khổ sở, như mất ngủ, căng thẳng, thay vì tranh cãi về ảo giác; nhờ người con tin cùng nói chuyện. Nếu con có nguy cơ làm hại mình hoặc người khác, gọi 115 hoặc 113.

+Con nghe thấy tiếng nói nhưng vẫn bình thường thì có cần khám không?

Có. Hãy đưa con đi khám chuyên khoa tâm thần sớm để tìm nguyên nhân. Nếu tiếng nói bảo con làm hại bản thân hoặc người khác, đó là cấp cứu.

Nguồn tham khảo

  1. Understanding Psychosis — Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ (NIMH)
  2. Schizophrenia: symptoms — NHS (Anh)
  3. Schizophrenia: causes — NHS (Anh)
  4. Schizophrenia — Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ (NIMH)

Cập nhật 20/11/2026.

Thông tin trên trang dùng để bố mẹ hiểu và theo dõi con, không thay thế việc khám bệnh. Khi con có dấu hiệu nguy hiểm, hãy gọi 115 hoặc 113 (từ 1/11/2026 tổng đài 113 cũng tiếp nhận cấp cứu y tế), hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất. Cần người lắng nghe về chuyện của con: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, 24/7.

Bài liên quan

  • Rối loạn lưỡng cực

    Rối loạn lưỡng cực là bệnh làm tâm trạng, năng lượng và giấc ngủ thay đổi rất mạnh theo từng đợt: có đợt hưng phấn quá mức (hưng cảm), có đợt buồn, kiệt sức (trầm cảm), mỗi đợt thường kéo dài nhiều ngày đến vài tuần, khác hẳn những lúc vui buồn thất thường của tuổi teen. Bệnh hay khởi phát ở tuổi vị thành niên hoặc đầu tuổi trưởng thành, cần bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán và điều trị lâu dài bằng thuốc kết hợp trị liệu tâm lý; điều trị sớm và đều giúp các em học tập, sống bình thường. Nếu con nói muốn chết, nghe thấy những tiếng nói người khác không nghe thấy, hoặc nhiều đêm không ngủ kèm hành vi liều lĩnh nguy hiểm, hãy gọi 115 hoặc 113.

  • Trầm cảm ở tuổi teen

    Trầm cảm ở học sinh thường biểu hiện bằng buồn bã hoặc cáu gắt gần như cả ngày, mất hứng thú với những việc trước đây con thích, kéo dài từ 2 tuần trở lên, kèm thay đổi giấc ngủ, ăn uống, học hành. Khác với người lớn, tuổi teen hay biểu hiện bằng cáu kỉnh, thu mình, kêu mệt hơn là khóc. Trầm cảm là bệnh chữa được, và bố mẹ nên đưa con gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi thấy các dấu hiệu này. Nếu con nói muốn chết hoặc tự làm hại bản thân, hãy ở bên con, gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt, hoặc Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7).

  • Dấu hiệu con dùng ma túy

    Dấu hiệu thường gặp khi con dùng ma túy hay chất gây nghiện là thay đổi rõ trong vài tuần đến vài tháng: bỏ những việc từng thích, đổi nhóm bạn, mệt mỏi, ngủ và ăn thất thường, học sa sút, mắt đỏ hoặc đồng tử giãn, mất tiền trong nhà. Những thay đổi này cũng có thể do trầm cảm, lo âu hay áp lực tuổi teen, nên bố mẹ cần bình tĩnh nói chuyện với con và đưa con đến bác sĩ thay vì tự thử nước tiểu ở nhà. Pháp luật Việt Nam khuyến khích cai nghiện tự nguyện tại gia đình, cộng đồng hoặc tại cơ sở, có bác sĩ hỗ trợ. Nếu con bất tỉnh, khó thở, co giật, kích động hoặc ảo giác sau khi dùng một chất gì đó, kể cả bóng cười hay thuốc lá điện tử, gọi 115 hoặc 113 ngay.

  • Khi nào đưa con đi khám tâm lý

    Nên đưa con đi khám tâm lý khi những thay đổi về cảm xúc hay hành vi của con kéo dài nhiều tuần, làm con hoặc cả nhà khổ sở, hoặc cản trở việc học, việc sinh hoạt ở nhà và quan hệ với bạn bè. Ví dụ: buồn bã hay cáu gắt gần như cả ngày từ 2 tuần, lo sợ đến mức không dám đi học, mất ngủ kéo dài, học sa sút rõ, thu mình, nhịn ăn, tự làm đau mình. Bố mẹ có thể bắt đầu từ bác sĩ nhi hoặc bác sĩ gia đình, phòng tư vấn tâm lý của trường, hoặc khoa tâm lý, tâm thần ở bệnh viện. Nếu con nói muốn chết, muốn làm hại mình hoặc người khác, hoặc có hành vi nguy hiểm, cần giúp ngay: ở bên con, gọi 115 hoặc 113, hoặc Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7).

  • Con có ý định tự làm hại bản thân

    Khi con nói muốn chết, muốn biến mất, hoặc bố mẹ thấy vết thương con tự gây ra, hãy coi đó là lời cầu cứu và đáp lại ngay trong hôm nay. Hỏi thẳng con có đang nghĩ đến chuyện tự tử không; hỏi như vậy không gieo ý nghĩ vào đầu con mà giúp con nói ra. Nếu con đã có kế hoạch, đã làm hại bản thân, hoặc bố mẹ thấy con không an toàn, hãy ở bên con, cất các vật nguy hiểm và gọi 115 hoặc 113. Trường hợp còn lại, đưa con đi khám bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý sớm, và có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí, 24/7) để được hướng dẫn.

  • Con thu mình trong phòng

    Tuổi teen cần nhiều thời gian riêng hơn, nên con hay ở trong phòng và ít kể chuyện với bố mẹ là điều thường gặp. Đáng lo khi con thay đổi hẳn so với trước: tách khỏi cả bạn bè, bỏ những việc từng thích, buồn hoặc cáu gắt gần như mỗi ngày, ngủ và ăn thay đổi, học sa sút, kéo dài hơn 2 tuần. Khi đó có thể con đang trầm cảm, lo âu, bị bắt nạt hoặc gặp chuyện chưa dám kể, và con cần được bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý gặp. Nếu con nói muốn chết hoặc tự làm đau bản thân, hãy ở bên con và gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt; Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7) tư vấn cho cả con và bố mẹ.

Chủ đề khác