Sức khỏe học đường

Chơi thể thao an toàn ở tuổi học sinh: phòng chấn thương, khi nào phải dừng

Tham vấn y khoa: BS. Bùi Việt Hưng (Sức khỏe tổng quát) · Thẩm định ngày 22/11/2026 · Biên soạn: Ban biên tập Sức khỏe Aiducation

Tiểu học · 6–10 tuổiTHCS · 11–14 tuổiTHPT · 15–18 tuổi

Trả lời nhanh

Phần lớn chấn thương thể thao ở học sinh phòng được bằng những việc đơn giản: khám sức khỏe trước mùa tập, khởi động, đồ bảo hộ vừa người, uống đủ nước, nghỉ 1–2 ngày mỗi tuần, tránh tập nặng dưới nắng gắt, và dừng ngay khi đau. Con bị va đầu rồi choáng, đau đầu, chóng mặt thì phải rời sân và không chơi lại trong ngày hôm đó. Ai ngã gục khi đang chơi mà không đáp ứng, thở bất thường thì gọi 115 hoặc 113, ép tim ngay và dùng máy sốc tim tự động (AED) nếu có.

Khi nào cần đưa con đi khám

Gọi 115 hoặc 113, hoặc đến cấp cứu ngay khi

  • Con hoặc bạn của con ngã gục khi đang chạy, đá bóng, bơi hay ngay sau đó, không đáp ứng, thở ngáp hoặc không thở bình thường: gọi 115 hoặc 113, ép tim ngay, dùng máy AED nếu có.
  • Con ngất khi đang gắng sức, kể cả khi đã tỉnh lại ngay; hoặc đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh, loạn nhịp khi tập.
  • Va đầu rồi mất ý thức dù chỉ một lúc, co giật, nôn nhiều lần, lơ mơ, yếu hoặc tê tay chân, nhìn mờ, có dịch trong chảy từ tai hay mũi.
  • Va chạm mạnh ở tốc độ cao hoặc ngã từ cao hơn khoảng 1 mét, kể cả khi con có vẻ không sao.
  • Tay chân biến dạng, nghe tiếng rắc rồi không cử động được, hoặc phần dưới chỗ đau tê, lạnh, tái, tím.
  • Tập dưới trời nóng rồi con lơ mơ, nói lẫn lộn, co giật, ngất, người nóng ran.
  • Con được vớt lên khi đang bơi, kể cả khi đã tỉnh.

Đưa con đi khám trong ngày khi

  • Va đầu rồi đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, quên chuyện vừa xảy ra, khó tập trung: đi khám trong ngày, không chơi tiếp.
  • Con đau ở một điểm trên xương, ấn vào thấy đau rõ, dù chỉ sưng ít: ở trẻ đang lớn, đó có thể là tổn thương sụn tăng trưởng hoặc gãy xương.
  • Sưng đau khớp không đỡ sau 2–3 ngày chườm lạnh, nghỉ ngơi, hoặc con không chịu được sức nặng, đi lại khó.
  • Đau tăng dần qua nhiều tuần, đau khi tập rồi đau cả lúc nghỉ: dấu hiệu tập quá sức.
  • Con ho, khò khè, nặng ngực mỗi khi chạy, nhất là trời lạnh hoặc ngày ô nhiễm.
  • Con gái tập nặng mà ăn ít, sụt cân, mất kinh hoặc kinh thưa hẳn đi.

Trước mùa tập và thi đấu

Nếu con vào đội tuyển, câu lạc bộ, lớp năng khiếu, nên đưa con đi khám sức khỏe trước mùa tập khoảng 6 tuần, để còn thời gian xử lý nếu bác sĩ phát hiện điều gì. Kể với bác sĩ nếu con từng ngất, đau ngực, khó thở khi gắng sức, từng bị chấn động não, bị hen; và nếu trong gia đình có người đột tử, chết đuối không rõ lý do khi còn trẻ.

Kiểm tra đồ bảo hộ trước khi chơi: mũ bảo hiểm khi đạp xe, trượt patin, ván trượt; đệm gối, khuỷu tay; bọc răng vừa miệng cho các môn đối kháng như võ, bóng rổ; kính bảo vệ khi chơi môn có bóng, vợt bay nhanh. Mỗi người dùng bọc răng của riêng mình. Đồ bảo hộ giảm chấn thương nặng nhưng không ngăn được mọi chấn thương.

Khi tập và thi đấu

  • Khởi động 5–10 phút trước khi chơi và giãn cơ sau khi chơi.
  • Tăng dần thời gian và cường độ; sau kỳ nghỉ dài hay sau ốm thì bắt đầu lại nhẹ nhàng.
  • Uống nước trước, trong và sau khi tập. Ngày nóng ẩm, giảm hoặc dừng buổi tập, mặc đồ mỏng sáng màu, tránh tập nặng ngoài trời khoảng 10–16 giờ.
  • Không chơi khi đang sốt, đang mệt sau ốm do virus.
  • Dạy con dừng ngay khi đau, choáng, đau ngực, tim đập loạn, đừng cố chơi cho hết trận.
  • Học đúng kỹ thuật và tuân thủ luật chơi; luật cấm các pha vào bóng nguy hiểm là để bảo vệ con.
  • Không uống nước tăng lực, cà phê trước hoặc trong khi tập.
  • Khi bơi, luôn có người lớn biết bơi trông; không nhảy xuống nước cứu bạn nếu không được huấn luyện, hãy hô người lớn, đưa sào hoặc ném phao.

Tập vừa sức theo tuổi

Chấn thương do tập quá nhiều ngày càng hay gặp ở học sinh tập chuyên một môn. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ khuyên số giờ tập có tổ chức mỗi tuần không nên nhiều hơn số tuổi của con, nghỉ 1–2 ngày mỗi tuần, và mỗi năm nghỉ hẳn môn chính khoảng 2–3 tháng, có thể chia thành từng đợt 1 tháng.

Trước tuổi dậy thì, cho con thử nhiều môn khác nhau thay vì chuyên sâu một môn quá sớm; trẻ chơi nhiều môn ít bị chấn thương và ít bỏ cuộc hơn. Học sinh lớn tập tạ, dây kháng lực được nếu có người hướng dẫn, mức nhẹ, đúng kỹ thuật; tập đúng cách không làm con thấp đi.

Khen con vì cố gắng và tinh thần thể thao, đừng chỉ khen khi thắng. Áp lực thành tích dễ khiến con giấu đau để được thi đấu.

Khi con bị va đầu

Nếu con bị va đầu rồi choáng, đau đầu, chóng mặt, nhìn mờ, quên luật chơi hay tỉ số, có thể con đã bị chấn động não. Cho con rời sân ngay, không chơi lại trong ngày hôm đó, kể cả khi con nói đã ổn. Người lớn ở cạnh con ít nhất 24 giờ đầu.

Con nghỉ ngơi một hai ngày đầu, rồi đi học lại dần khi chịu được. Không chơi thể thao có va chạm ít nhất 3 tuần, và trở lại tập theo từng bước khi bác sĩ cho phép. Nếu có dấu hiệu trong mục cấp cứu, gọi 115 hoặc 113 ngay.

Khi có người gục ngã trên sân

  • Coi như ngừng tim nếu người đó gục ngã khi đang hoặc vừa chơi xong mà không đáp ứng và không thở bình thường. Thở ngáp, thở hổn hển hay giật tay chân vài giây vẫn có thể là ngừng tim.
  • Gọi 115 hoặc 113, bật loa ngoài; nhờ người khác chạy đi lấy máy AED.
  • Với học sinh lớn và người lớn: ép tim ngay ở giữa ngực, mạnh và nhanh 100–120 lần mỗi phút. Nếu đã học thổi ngạt thì làm 30 lần ép, 2 lần thổi; chưa học thì ép tim liên tục.
  • Với trẻ nhỏ: thổi ngạt 5 lần trước, rồi 30 lần ép, 2 lần thổi.
  • Bật máy AED ngay khi có và làm theo lời hướng dẫn của máy; tiếp tục ép tim đến khi nhân viên cấp cứu tới.

Nếu em đang đọc bài này

Đừng giấu đau để được ra sân. Chấn thương nhỏ được nghỉ đúng lúc thường lành nhanh; cố chơi khi đau dễ thành chấn thương lâu khỏi. Nếu em từng ngất hay đau ngực khi chạy, hãy kể với bố mẹ và đi khám trước khi thi đấu tiếp; phần lớn các bạn được khám xong vẫn chơi tiếp được.

Học ép tim cùng bạn bè, thầy cô. Khi thấy ai gục ngã trên sân, em gọi 115 hoặc 113 và ép tim ngay là đã giúp được rất nhiều.

Chăm sóc con tại nhà

  • Chườm lạnh chỗ bong gân, va đập 15–20 phút mỗi lần, bọc đá trong khăn, cách 2–3 giờ trong 2–3 ngày đầu; kê cao chỗ bị thương.
  • Vài ngày đầu sau bong gân, tránh chườm nóng, xoa dầu nóng, bóp nắn.
  • Ghi lịch tập của con trong tuần để chắc con có 1–2 ngày nghỉ.
  • Chuẩn bị bình nước riêng, mũ, đồ bảo hộ vừa người, giày vừa chân cho từng môn.
  • Bố mẹ học sơ cứu và ép tim; hỏi trường, câu lạc bộ xem có máy AED và ai biết dùng.
  • Sau khi con va đầu, ở cạnh con 24 giờ đầu và theo dõi các dấu hiệu nguy hiểm.

Hiểu lầm thường gặp

Đau một chút thì cố chơi cho quen, để cơ thể chịu được.
Đau là tín hiệu nên dừng. Chơi tiếp khi đau làm chấn thương nặng thêm và lâu lành hơn.
Va đầu mà không ngất thì không sao.
Phần lớn chấn động não không làm mất ý thức. Choáng, đau đầu, chóng mặt, quên sau va đầu đều là lý do cho con rời sân và đi khám.
Bong gân thì xoa dầu nóng, bóp nắn ngay cho tan máu bầm.
Những ngày đầu nên chườm lạnh, nghỉ, kê cao. Chườm nóng, xoa bóp sớm có thể làm sưng nhiều hơn.
Uống nước tăng lực trước trận giúp con chơi khỏe hơn.
Caffeine làm tim đập nhanh, dễ hồi hộp, khó chịu khi gắng sức. Nước lọc là đủ cho phần lớn buổi tập của học sinh.
Thấy người gục ngã thì phải chờ nhân viên y tế, tự ép tim dễ làm hỏng.
Ép tim ngay và dùng máy AED trong vài phút đầu là điều quyết định cứu sống. Gọi 115 hoặc 113 và làm theo hướng dẫn qua điện thoại.

Bố mẹ hay hỏi

+Con bị bong gân khi đá bóng thì bao lâu chơi lại được?

Bong gân nhẹ thường đỡ sau vài ngày đến vài tuần. Con chơi lại khi đi, chạy, nhảy không đau và khớp không sưng; nếu sưng đau không đỡ sau 2–3 ngày, hãy đưa con đi khám.

+Con bị va đầu khi chơi thể thao bao lâu mới được chơi tiếp?

Không chơi lại trong ngày bị va đầu. Với chấn động não, tránh thể thao có va chạm ít nhất 3 tuần và trở lại theo từng bước khi bác sĩ cho phép.

+Học sinh có nên tập một môn mỗi ngày không?

Nên có 1–2 ngày nghỉ mỗi tuần và vài tháng mỗi năm nghỉ môn chính. Trước tuổi dậy thì, chơi nhiều môn khác nhau tốt hơn chuyên một môn.

+Có cần cho con khám tim trước khi thi đấu không?

Không cần đo điện tim cho mọi học sinh. Nhưng con từng ngất, đau ngực khi gắng sức, hoặc nhà có người đột tử khi còn trẻ thì cần khám tim trước khi tập tiếp.

+Trời nắng nóng có nên cho con đi đá bóng không?

Nên chuyển sang sáng sớm hoặc chiều muộn, cho con nghỉ uống nước thường xuyên. Ngày nóng ẩm gay gắt thì giảm hoặc hoãn buổi tập.

Nguồn tham khảo

  1. Tips to Prevent Sports Injuries in Children & Teens — Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (HealthyChildren.org)
  2. Burnout in Young Athletes: How to Keep the Fun in Sports — Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (HealthyChildren.org)
  3. Head injury and concussion — NHS (Anh)
  4. Adult basic life support guidelines (2025) — Hội đồng Hồi sức Vương quốc Anh (Resuscitation Council UK)

Cập nhật 20/11/2026.

Thông tin trên trang dùng để bố mẹ hiểu và theo dõi con, không thay thế việc khám bệnh. Khi con có dấu hiệu nguy hiểm, hãy gọi 115 hoặc 113 (từ 1/11/2026 tổng đài 113 cũng tiếp nhận cấp cứu y tế), hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất. Cần người lắng nghe về chuyện của con: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, 24/7.

Bài liên quan

  • Đột tử khi chơi thể thao

    Ngừng tim đột ngột ở người trẻ rất hiếm, thường do một bệnh tim chưa được phát hiện như bệnh cơ tim phì đại hay rối loạn nhịp tim di truyền. Ai ngã gục trong lúc hoặc ngay sau khi chơi thể thao mà không đáp ứng, thở bất thường thì coi như đã ngừng tim: gọi 115 hoặc 113 bật loa ngoài, ép tim ngay và dùng máy sốc tim tự động (AED) nếu có. Những dấu hiệu cần đi khám tim trước khi chơi tiếp: ngất hoặc co giật khi đang gắng sức, đau ngực khi vận động, tim đập loạn không rõ lý do, hoặc trong nhà có người đột tử khi còn trẻ.

  • Chấn động não khi chơi thể thao

    Chấn động não là tổn thương não nhẹ sau một cú va vào đầu hoặc một cú va mạnh làm đầu bị giật mạnh, hay gặp khi đá bóng, bóng rổ, võ, ngã xe đạp. Con có thể đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, lơ đãng, hay quên, dù không hề ngất. Khi nghi ngờ, cho con dừng chơi ngay và không chơi lại trong ngày. Đi cấp cứu ngay nếu con ngất dù chỉ vài giây, co giật, nôn nhiều lần, lơ mơ, đau đầu tăng dần, yếu tê tay chân, hoặc va đầu khi tốc độ cao như tai nạn giao thông. Phần lớn trẻ hồi phục trong khoảng 4 tuần; con đi học lại từng bước, và không chơi thể thao đối kháng ít nhất 3 tuần.

  • Bong gân khi chơi thể thao

    Bong gân là khi dây chằng quanh khớp bị giãn hoặc rách, hay gặp nhất ở cổ chân khi con bị lật chân lúc chạy, nhảy, đá bóng, bóng rổ. Trong 2–3 ngày đầu: cho khớp nghỉ, chườm lạnh 15–20 phút mỗi 2–3 giờ, băng ép vừa phải và kê cao; tránh xoa dầu nóng, rượu thuốc, xoa bóp. Đi khám ngay khi khớp biến dạng, tê lạnh hoặc tím chân tay, đau chói ngay trên xương, hoặc con không tự đi được bốn bước; ở tuổi đang lớn, chấn thương quanh khớp có thể là gãy xương hoặc tổn thương sụn tăng trưởng.

  • Say nắng, sốc nhiệt ở trẻ

    Khi trẻ ở lâu ngoài nắng hoặc vận động mạnh lúc trời nóng, con có thể bị kiệt sức do nóng: mệt, đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, vã mồ hôi, da tái, chuột rút. Đưa con vào chỗ mát, cởi bớt quần áo, làm mát bằng khăn ướt và quạt, cho uống nước hoặc oresol từng ngụm; con thường đỡ trong 30 phút. Sốc nhiệt là cấp cứu: con lơ mơ, nói lẫn lộn, co giật, ngất, người nóng ran, nhiệt độ từ 40°C, hoặc không đỡ sau 30 phút làm mát. Gọi 115 hoặc 113 ngay và tiếp tục làm mát con trong lúc chờ.

  • Thể dục cho học sinh

    Theo Tổ chức Y tế Thế giới, trẻ và thiếu niên 5–17 tuổi nên vận động trung bình ít nhất 60 phút mỗi ngày ở mức vừa đến mạnh, chủ yếu là các hoạt động làm tim đập nhanh như chạy, bơi, đạp xe, nhảy dây; ít nhất 3 ngày mỗi tuần có hoạt động mạnh và bài tập cho cơ, xương. 60 phút này có thể cộng dồn từ nhiều lần ngắn trong ngày, và giờ thể dục ở trường chỉ là một phần. Con cần dừng tập và đi cấp cứu ngay nếu ngất, đau ngực, khó thở dữ dội hoặc tim đập loạn khi đang tập.

  • Lên cơn hen khi tập thể dục

    Nhiều trẻ bị hen ho, khò khè, nặng ngực hay hụt hơi khi chạy nhảy, nhất là khi chạy dài trong không khí lạnh, khô; triệu chứng hay nặng hơn ngay sau khi dừng tập. Con vẫn nên tập thể dục và chơi thể thao: dùng thuốc dự phòng đều theo đơn, khởi động kỹ, và nếu bác sĩ dặn thì dùng thuốc cắt cơn trước khi tập. Nếu con thường xuyên lên cơn khi vận động, hen có thể chưa được kiểm soát, cần đi khám. Con khó thở đến mức không nói hết câu, môi tím, hoặc đã dùng thuốc cắt cơn theo kế hoạch mà không đỡ thì gọi 115 hoặc 113 ngay.

Chủ đề khác