Sức khỏe học đường

Các bệnh học đường thường gặp: nhận biết sớm và phòng ở nhà

Tham vấn y khoa: BS. Bùi Việt Hưng (Sức khỏe tổng quát) · Thẩm định ngày 22/11/2026 · Biên soạn: Ban biên tập Sức khỏe Aiducation

Tiểu học · 6–10 tuổiTHCS · 11–14 tuổiTHPT · 15–18 tuổi

Trả lời nhanh

Bệnh, tật học đường là những vấn đề sức khỏe hay gặp ở tuổi đi học, gắn với việc học và nếp sinh hoạt của con. Bộ Y tế đang tập trung vào 5 nhóm: tật khúc xạ (hay gặp nhất là cận thị), cong vẹo cột sống, bệnh răng miệng, thừa cân béo phì và rối loạn sức khỏe tâm thần; từ năm 2028 học sinh cả nước được khám sàng lọc các nhóm này mỗi năm. Phần lớn phòng được bằng thói quen hằng ngày: ra ngoài trời khoảng 2 giờ, chải răng 2 lần, vận động ít nhất 60 phút, ngủ đủ, ít đồ ngọt. Nếu con nói muốn chết hoặc muốn tự làm hại mình, hãy ở bên con và gọi 115 hoặc 113 khi con đang gặp nguy hiểm.

Khi nào cần đưa con đi khám

Gọi 115 hoặc 113, hoặc đến cấp cứu ngay khi

  • Con nói muốn chết, muốn tự làm hại bản thân, hoặc bố mẹ thấy con có vết tự làm đau: ở bên con, cất vật nguy hiểm, gọi 115 hoặc 113 nếu con đang gặp nguy hiểm ngay.
  • Con đột ngột nhìn mờ hẳn, thấy chớp sáng, nhiều đốm đen bay, hoặc như có tấm màn che một phần tầm nhìn.
  • Đau lưng kèm yếu, tê chân, hoặc không tự chủ được tiểu tiện, đại tiện.
  • Đau răng, sưng răng rồi con khó thở, khó nói, khó nuốt, khó há miệng, sưng nhiều trong miệng, hoặc sưng đau quanh mắt.

Đưa con đi khám trong ngày khi

  • Con nheo mắt, nhìn bảng không rõ, ngồi sát tivi, hay dụi mắt, đau đầu sau giờ học, hoặc phiếu kiểm tra ở trường ghi thị lực giảm.
  • Hai vai lệch, một xương bả vai nhô ra, hoặc một bên lưng gồ lên khi con cúi gập người.
  • Răng có đốm trắng đục, chấm nâu đen, lỗ sâu, con ê buốt khi ăn ngọt, nóng, lạnh, hoặc chảy máu chân răng khi chải.
  • Con tăng cân nhanh, ngáy to khi ngủ, mệt khi leo cầu thang, hoặc phiếu kiểm tra ghi thừa cân, béo phì.
  • Con buồn bã, lo âu, cáu gắt, mất ngủ hay ngủ li bì kéo dài vài tuần, bỏ ăn, không muốn đi học, thu mình, kết quả học tập tụt hẳn.

Bệnh học đường là gì

Quy định về y tế trường học gọi bệnh, tật học đường là những bệnh học sinh có thể mắc khi điều kiện vệ sinh, môi trường học tập không bảo đảm. Trong đời thường, người ta dùng từ này rộng hơn, cho các vấn đề hay gặp ở tuổi đi học như cận thị, cong vẹo cột sống, sâu răng, béo phì, căng thẳng và các bệnh lây ở lớp.

Theo Thông tư 34/2026/TT-BYT, từ năm 2026 học sinh từ mầm non đến hết THPT được kiểm tra sức khỏe đầu năm học, và từ năm 2028 được khám sàng lọc 5 nhóm bệnh, tật học đường: thừa cân béo phì, tật khúc xạ, cong vẹo cột sống, bệnh răng miệng, rối loạn sức khỏe tâm thần. Nhiều bệnh trong số này không gây đau lúc đầu, nên khám định kỳ giúp phát hiện khi còn nhẹ.

Cận thị và các tật khúc xạ

Cận thị là nhìn gần rõ, nhìn xa mờ, thường bắt đầu ở tuổi tiểu học và tăng độ nhanh khi con còn lớn. Bố mẹ cùng cận thì con dễ cận hơn, nhưng lý do lớn khiến trẻ cận sớm là học, nhìn gần nhiều giờ và ít ra ngoài trời.

Cho con ra ngoài trời ban ngày khoảng 2 giờ mỗi ngày, nghỉ mắt theo quy tắc 20-20-20 khi đọc và nhìn màn hình, khám mắt khi có dấu hiệu nhìn kém hoặc khi phiếu ở trường ghi thị lực giảm. Nếu con cần kính, đeo kính đúng độ; đeo thiếu độ không làm chậm cận.

Cong vẹo cột sống và gù do tư thế

Vẹo cột sống là cột sống cong sang một bên, hay gặp ở tuổi 10–15 khi con lớn nhanh, thường không đau. Bố mẹ có thể phát hiện bằng cách cho con cúi gập người về phía trước và nhìn ngang lưng: nếu một bên lưng hoặc sườn gồ cao hơn bên kia, nên đưa con đi khám chỉnh hình.

Ngồi sai tư thế, bàn ghế không vừa, cặp quá nặng làm con mỏi lưng, đau lưng và gù do tư thế, loại gù đứng thẳng lên được khi nhắc. Theo hiểu biết hiện nay, những điều này không gây ra vẹo cột sống vô căn, loại vẹo hay gặp nhất. Dù vậy, chỉnh bàn ghế cho vừa, cặp không quá 10–15% cân nặng và nghỉ giữa giờ vẫn giúp lưng con đỡ mỏi.

Sâu răng và bệnh nướu

Sâu răng xảy ra khi vi khuẩn trong mảng bám dùng đường từ đồ ăn, đồ uống để tạo axit làm mòn men răng. Nhâm nhi đồ ngọt, trà sữa, nước ngọt nhiều lần trong ngày làm răng bị tấn công liên tục.

Chải răng 2 lần mỗi ngày, khoảng 2 phút, bằng kem đánh răng có fluor, lần cuối trước khi ngủ; nhổ bọt, không súc lại nhiều nước. Đưa con khám răng khoảng 6 tháng một lần; nha sĩ có thể trám bít hố rãnh khi răng hàm vĩnh viễn mọc lúc khoảng 6 và 12 tuổi.

Thừa cân, béo phì

Với trẻ em, thừa cân và béo phì được đánh giá bằng BMI so theo tuổi và giới, không dùng mốc của người lớn. Trẻ thừa cân dễ bị ngừng thở khi ngủ, tăng huyết áp, mỡ máu cao, tiểu đường type 2, và hay bị trêu chọc, tự ti.

Theo khuyến nghị của Bộ Y tế, đường thêm vào mỗi ngày dưới 15 g với học sinh tiểu học và dưới 25 g với học sinh THCS, THPT, tính cả mật ong, siro, nước ép. Thay nước ngọt, trà sữa bằng nước lọc và sữa không đường, vận động ít nhất 60 phút mỗi ngày, ngủ đủ giờ và cất điện thoại khỏi phòng ngủ. Với trẻ đang lớn, mục tiêu thường là giữ cân hoặc tăng chậm lại, không phải ăn kiêng khắt khe.

Sức khỏe tâm thần

Áp lực học tập, thi cử, bắt nạt ở trường hay trên mạng, thiếu ngủ, dùng điện thoại quá nhiều đều có thể làm con lo âu, buồn bã kéo dài. Trẻ nhỏ hay biểu hiện bằng đau bụng, đau đầu mỗi sáng đi học, khóc, bám bố mẹ; trẻ lớn thì cáu gắt, thu mình, mất ngủ, bỏ ăn, học sa sút.

Hãy lắng nghe con mà không vội phán xét, hỏi han về bạn bè, thầy cô. Nếu các biểu hiện kéo dài vài tuần hoặc làm con không đi học được, hãy đưa con đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, và trao đổi với phòng tư vấn tâm lý của trường. Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 miễn phí, 24/7, hỗ trợ trẻ em dưới 16 tuổi và gia đình; nếu con từ 16 tuổi, hãy đưa con gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc phòng tư vấn của trường; gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm.

Chăm sóc con tại nhà

  • Cho con ra ngoài trời khoảng 2 giờ mỗi ngày, cộng dồn từ giờ ra chơi, đi bộ, chơi ở sân.
  • Chỉnh bàn ghế học cho vừa chiều cao, đèn đủ sáng, nhắc con đứng dậy sau mỗi tiết hoặc mỗi giờ ngồi học.
  • Kiểm tra lưng con theo cách cúi gập người mỗi 6 tháng từ khoảng 10 tuổi.
  • Chải răng cùng con buổi tối, hạn chế đồ ngọt giữa các bữa, khám răng 6 tháng một lần.
  • Giữ giờ ngủ đều, tắt màn hình ít nhất 1 giờ trước khi ngủ.
  • Đọc kỹ phiếu kiểm tra sức khỏe đầu năm học và đưa con đi khám chuyên khoa khi phiếu đề nghị.
  • Dành mỗi ngày một lúc nói chuyện với con không có điện thoại, để con dễ kể khi gặp chuyện.

Hiểu lầm thường gặp

Đeo kính sớm làm mắt con cận nặng thêm.
Đeo kính đúng độ giúp con nhìn rõ, học tốt. Đeo kính thiếu độ không làm chậm cận, có khi còn làm độ tăng nhanh hơn.
Trẻ mập mạp là khỏe, lớn lên sẽ tự gầy.
Trẻ thừa cân dễ bị ngừng thở khi ngủ, tăng huyết áp, mỡ máu cao, tiểu đường type 2. Điều chỉnh từ sớm bằng ăn uống, vận động, giấc ngủ cho cả nhà giúp con nhiều hơn là chờ con tự gầy.
Con bị cong vẹo cột sống là do bố mẹ không nhắc con ngồi thẳng.
Loại vẹo cột sống hay gặp nhất không do tư thế gây ra, bố mẹ không có lỗi. Tư thế xấu gây mỏi lưng và gù tư thế, và cả hai đều cần được bác sĩ khám để phân biệt.
Con buồn chán, lười học là do hư, mắng nhiều là hết.
Buồn bã, mất ngủ, bỏ ăn kéo dài có thể là dấu hiệu lo âu hay trầm cảm. Mắng làm con thu mình hơn; con cần được lắng nghe và được bác sĩ, chuyên gia tâm lý giúp.

Bố mẹ hay hỏi

+Học sinh hay mắc những bệnh học đường nào nhất?

Hay gặp nhất là cận thị và các tật khúc xạ, sâu răng, thừa cân béo phì, cong vẹo cột sống và các vấn đề sức khỏe tâm thần như lo âu, trầm cảm. Đây cũng là 5 nhóm Bộ Y tế đưa vào khám sàng lọc học sinh từ năm 2028.

+Bao lâu nên cho con khám mắt, khám răng một lần?

Khám răng khoảng 6 tháng một lần. Với mắt, ngoài lần đo thị lực ở trường mỗi năm, đưa con đi khám mắt khi có dấu hiệu nhìn kém; con đã cận thì khám lại theo hẹn của bác sĩ.

+Bệnh học đường có phải do trường học gây ra không?

Một phần do điều kiện học tập như bàn ghế, ánh sáng, giờ ngồi học, nhưng phần lớn liên quan đến nếp sinh hoạt cả ngày của con: thời gian màn hình, giờ ra ngoài trời, ăn uống, giấc ngủ. Nhà và trường cùng làm thì hiệu quả nhất.

+Con bị cận rồi có giảm độ được không?

Cận thị không tự hết, nhưng có thể làm chậm tăng độ bằng ra ngoài trời, nghỉ mắt và các cách điều trị kiểm soát cận do bác sĩ mắt chỉ định.

+Bệnh học đường có được bảo hiểm y tế học sinh chi trả không?

Khám, chữa bệnh bằng thẻ bảo hiểm y tế học sinh được quỹ chi trả theo mức hưởng; khám và điều trị tật khúc xạ, lác mắt cho người dưới 18 tuổi nằm trong phạm vi bảo hiểm. Tiền mua kính mắt, răng giả và dịch vụ thẩm mỹ thì không được chi trả.

Nguồn tham khảo

  1. Thông tư 34/2026/TT-BYT (nội dung khám sàng lọc bệnh, tật học đường cho học sinh) — Bộ Y tế (Cổng Thông tin điện tử Chính phủ)
  2. Nearsightedness: What Is Myopia? — Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO)
  3. Scoliosis — NHS (Anh)
  4. Taking care of children's teeth — NHS (Anh)

Cập nhật 20/11/2026.

Thông tin trên trang dùng để bố mẹ hiểu và theo dõi con, không thay thế việc khám bệnh. Khi con có dấu hiệu nguy hiểm, hãy gọi 115 hoặc 113 (từ 1/11/2026 tổng đài 113 cũng tiếp nhận cấp cứu y tế), hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất. Cần người lắng nghe về chuyện của con: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, 24/7.

Bài liên quan

  • Cận thị ở học sinh

    Cận thị là khi con nhìn gần rõ nhưng nhìn xa mờ, thường bắt đầu ở tuổi tiểu học và tăng độ nhanh nhất trong những năm con còn lớn. Điều giúp nhiều nhất là cho con ra ngoài trời khoảng 2 giờ mỗi ngày, nghỉ mắt khi nhìn gần, và khám mắt mỗi năm một lần để đeo kính đúng độ. Nếu con đột ngột nhìn mờ hẳn, thấy chớp sáng, thấy nhiều đốm đen bay hoặc như có tấm màn che một phần mắt, cần đi khám mắt ngay trong ngày.

  • Cong vẹo cột sống

    Vẹo cột sống là khi cột sống cong sang một bên, hay gặp nhất ở tuổi 10–15 khi con đang lớn nhanh, thường không đau nên dễ bị bỏ qua. Bố mẹ có thể phát hiện sớm bằng cách nhìn lưng con: hai vai lệch nhau, một bên xương bả vai nhô cao, eo hai bên không đều, hoặc khi con cúi gập người thấy một bên lưng gồ lên. Khi thấy những dấu hiệu này, nên đưa con đi khám chỉnh hình. Cần đi khám ngay nếu con đau lưng kèm yếu, tê chân, hoặc tiểu tiện, đại tiện không tự chủ.

  • Trẻ bị sâu răng

    Sâu răng xảy ra khi vi khuẩn trong mảng bám dùng đường từ đồ ăn uống tạo ra axit làm mòn men răng; dấu hiệu sớm nhất là vệt trắng đục gần chân răng, sau đó thành chấm nâu đen, lỗ sâu và đau. Răng sữa bị sâu vẫn cần chữa vì nó giữ chỗ cho răng vĩnh viễn và giúp con ăn nhai, nói. Chải răng cho con 2 lần mỗi ngày bằng kem có fluor từ chiếc răng đầu tiên, không cho con ngậm bình sữa khi ngủ, cho con khám răng từ trước 1 tuổi, sau đó định kỳ theo hẹn của nha sĩ, thường 6 tháng một lần. Mặt con sưng to lan nhanh, sưng gần mắt hoặc dưới hàm làm khó nuốt, khó thở, kèm sốt thì đến cấp cứu ngay.

  • Trẻ thừa cân, béo phì

    Ở trẻ em, thừa cân được đánh giá bằng chỉ số BMI theo tuổi và giới, không dùng mốc của người lớn: theo chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới, trẻ từ 5 tuổi có BMI trên đường +1 độ lệch chuẩn là thừa cân, trên +2 là béo phì. Với trẻ đang lớn, mục tiêu thường là giữ cân hoặc tăng chậm lại trong khi con cao lên, không phải ăn kiêng giảm cân nhanh. Thay đổi hiệu quả nhất là cả nhà cùng làm: bớt nước ngọt, ăn đủ rau, vận động 60 phút mỗi ngày, ngủ đủ và giảm màn hình. Nếu con khát và đi tiểu rất nhiều, sụt cân nhanh, nôn, thở nhanh sâu hay li bì, hãy đưa con đi cấp cứu ngay.

  • Trầm cảm ở tuổi teen

    Trầm cảm ở học sinh thường biểu hiện bằng buồn bã hoặc cáu gắt gần như cả ngày, mất hứng thú với những việc trước đây con thích, kéo dài từ 2 tuần trở lên, kèm thay đổi giấc ngủ, ăn uống, học hành. Khác với người lớn, tuổi teen hay biểu hiện bằng cáu kỉnh, thu mình, kêu mệt hơn là khóc. Trầm cảm là bệnh chữa được, và bố mẹ nên đưa con gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi thấy các dấu hiệu này. Nếu con nói muốn chết hoặc tự làm hại bản thân, hãy ở bên con, gọi 115 hoặc 113 khi nguy hiểm trước mắt, hoặc Tổng đài 111 (miễn phí, 24/7).

  • Khám sức khỏe định kỳ học sinh

    Theo quy định của Bộ Y tế từ năm học 2026–2027, trẻ mầm non và học sinh phổ thông được kiểm tra sức khỏe mỗi năm một lần vào đầu năm học: đo chiều cao, cân nặng, chỉ số BMI, mạch, huyết áp, thị lực, thính lực, khám răng, kiểm tra lưng và cột sống, và hỏi về tâm trạng, giấc ngủ. Đây là lần sàng lọc nhanh; nếu phiếu kết quả ghi con cần tư vấn hoặc khám chuyên khoa, bố mẹ nên đưa con đi khám sớm, trong vài tuần. Khi con có dấu hiệu bất thường, hãy đi khám ngay, đừng chờ kỳ kiểm tra năm sau.

Chủ đề khác