Quai bị ở trẻ: dấu hiệu, chăm sóc tại nhà và biến chứng cần biết
Tham vấn y khoa: BS. Bùi Việt Hưng (Sức khỏe tổng quát) · Thẩm định ngày 22/11/2026 · Biên soạn: Ban biên tập Sức khỏe Aiducation
Tiểu học · 6–10 tuổiTHCS · 11–14 tuổi
Trả lời nhanh
Quai bị do virus gây ra, làm sưng đau tuyến nước bọt mang tai ở một hoặc hai bên má, góc hàm, kèm sốt, đau đầu, đau khi nhai nuốt. Phần lớn trẻ tự khỏi sau 1–2 tuần với nghỉ ngơi, ăn mềm, uống đủ nước và paracetamol khi đau, sốt. Đưa con đi viện ngay nếu con đau đầu dữ dội, cổ cứng, nôn nhiều, li bì, co giật, đau bụng trên dữ dội, hoặc đau tinh hoàn đột ngột; tinh hoàn sưng đau sau vài ngày sưng má cần đi khám trong ngày.
Khi nào cần đưa con đi khám
Gọi 115 hoặc 113, hoặc đến cấp cứu ngay khi
- Con đau đầu dữ dội, cổ cứng, sợ ánh sáng, nôn nhiều, hoặc li bì, lú lẫn, co giật.
- Con đau bụng vùng trên rốn dữ dội, đau lan ra sau lưng, kèm nôn liên tục.
- Bé trai đau tinh hoàn đột ngột và dữ dội, nhất là khi chưa sưng má hoặc đau một bên kèm nôn: cần đến cấp cứu ngay để loại trừ xoắn tinh hoàn.
- Sưng lan xuống cổ làm con khó thở, khó nuốt cả nước bọt.
- Con không uống được, nôn tất cả, hoặc hơn 6 giờ không đi tiểu.
Đưa con đi khám trong ngày khi
- Tinh hoàn hoặc bìu sưng, đỏ, đau, thường xuất hiện vài ngày đến một tuần sau khi sưng má.
- Bé gái tuổi dậy thì đau bụng dưới, hoặc trẻ đau tai, ù tai, nghe kém ở một bên.
- Má sưng đỏ, nóng, rất đau, có mủ chảy ra trong miệng, hoặc sưng chỉ một cục cứng dưới hàm: có thể là bệnh khác cần bác sĩ khám.
- Con sốt cao trên 3 ngày, hoặc đã đỡ rồi lại sốt lại.
- Bố mẹ chưa chắc con bị quai bị, hoặc con có bệnh mạn tính, suy giảm miễn dịch.
Quai bị là gì, lây thế nào
Quai bị do virus quai bị gây ra. Virus lây qua nước bọt và các giọt bắn khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện, hoặc qua cốc, thìa, đồ chơi dính nước bọt. Bệnh hay gặp ở trẻ tuổi đi học chưa tiêm vắc xin, nhất là ở trường học, ký túc xá; ở Việt Nam thường tăng vào mùa đông xuân.
Sau khi tiếp xúc, thường 16–18 ngày con mới có triệu chứng, có khi tới 25 ngày. Con lây mạnh nhất từ khoảng 2 ngày trước đến 5 ngày sau khi bắt đầu sưng má. Một số trẻ nhiễm virus mà chỉ mệt nhẹ, không sưng má, nhưng vẫn lây cho người khác.
Dấu hiệu của bệnh
- 1–2 ngày đầu: sốt, mệt, đau đầu, đau mỏi người, chán ăn, đau quanh tai hoặc góc hàm.
- Tuyến mang tai sưng dần ở phía trước và dưới tai, làm mất góc hàm, má phồng lên. Có thể sưng một bên trước rồi vài ngày sau sưng bên kia, hoặc sưng cả hai bên cùng lúc.
- Vùng sưng căng, đau khi sờ, thường không đỏ. Con đau khi nhai, nuốt, há miệng, nhất là khi ăn đồ chua.
- Sưng to nhất trong khoảng 1–3 ngày, rồi nhỏ dần trong khoảng một tuần. Phần lớn trẻ khỏi sau 1–2 tuần.
Biến chứng cần để ý
Ở trẻ nhỏ, quai bị thường nhẹ. Trẻ đã dậy thì và người lớn dễ có biến chứng hơn. Biến chứng bố mẹ hay lo nhất là viêm tinh hoàn ở bé trai đã dậy thì: tinh hoàn sưng to, đỏ, đau, thường một bên, kèm sốt lại. Viêm tinh hoàn có thể làm tinh hoàn nhỏ đi sau đó và có khi làm giảm khả năng sinh sản một thời gian, nhưng hiếm khi gây vô sinh vì thường chỉ một bên bị. Bé trai cần được khám khi có dấu hiệu này để được giảm đau và theo dõi.
Bé gái tuổi dậy thì có thể bị viêm buồng trứng, gây đau bụng dưới. Các biến chứng ít gặp hơn nhưng cần đi viện gồm viêm màng não (đau đầu dữ dội, cổ cứng, nôn), viêm não (li bì, co giật), viêm tụy (đau bụng trên dữ dội, nôn) và giảm thính lực, thường ở một tai. Những biến chứng này có thể xuất hiện cả khi má đã bắt đầu đỡ sưng.
Phân biệt quai bị với các bệnh làm sưng má, sưng cổ
- Viêm hạch cổ: sờ thấy một hay vài cục tròn, di động ở dưới hàm hoặc hai bên cổ, góc hàm vẫn còn rõ; thường kèm viêm họng.
- Viêm tuyến nước bọt do vi khuẩn: thường một bên, da vùng sưng đỏ, nóng, rất đau, ấn vào có thể thấy mủ chảy ra trong miệng; cần kháng sinh do bác sĩ kê.
- Sưng do răng: má sưng kèm đau một chiếc răng, sâu răng hoặc sưng lợi.
- Một số virus khác cũng có thể làm sưng tuyến mang tai. Bác sĩ chẩn đoán chủ yếu bằng khám; khi cần, có thể lấy mẫu nước bọt, dịch họng hoặc máu để xét nghiệm.
Bác sĩ sẽ làm gì
Chưa có thuốc diệt virus quai bị. Với trẻ chỉ sưng má, bác sĩ hướng dẫn chăm sóc tại nhà và dặn những dấu hiệu cần quay lại. Kháng sinh không có tác dụng với quai bị, chỉ dùng khi có nhiễm khuẩn kèm theo.
Khi con viêm tinh hoàn, bác sĩ cho giảm đau, nghỉ ngơi, chườm và nâng đỡ bìu, có thể siêu âm để phân biệt với xoắn tinh hoàn. Khi nghi viêm màng não, viêm tụy, con cần nhập viện để theo dõi và điều trị.
Phòng quai bị
Vắc xin phòng quai bị ở Việt Nam là vắc xin phối hợp sởi-quai bị-rubella, tiêm tại các cơ sở tiêm dịch vụ. Chương trình tiêm chủng mở rộng có vắc xin sởi và sởi-rubella nhưng không có thành phần quai bị, nên trẻ chỉ tiêm trong chương trình chưa được phòng quai bị.
Trẻ thường tiêm mũi đầu từ 12 tháng tuổi và mũi thứ hai theo lịch bác sĩ hẹn, thường lúc 4–6 tuổi. Trẻ lớn, học sinh THCS, THPT chưa tiêm vẫn nên tiêm đủ 2 mũi, cách nhau ít nhất 4 tuần. Trẻ đã tiêm vẫn có thể bị quai bị, nhưng thường nhẹ và ít biến chứng hơn.
Con bị quai bị nên nghỉ học ít nhất 5 ngày kể từ khi bắt đầu sưng má, và đến khi hết sốt, đỡ sưng; nhiều trường ở Việt Nam đề nghị nghỉ đến khi hết sưng, thường khoảng 7–10 ngày. Trong thời gian này, con không dùng chung cốc, thìa, khăn với người khác, che miệng khi ho, hắt hơi.
Chăm sóc con tại nhà
- Cho con nghỉ ngơi, nằm phòng thoáng; con mệt thì để con ngủ, không ép học bài.
- Cho ăn món mềm, lỏng, không cần nhai nhiều: cháo, súp, cơm nát, sữa, sữa chua. Tránh đồ chua như cam, chanh, dưa muối vì làm đau tuyến nước bọt hơn.
- Cho uống nhiều nước lọc, sữa, nước canh. Nếu con đau khi há miệng, dùng ống hút hoặc thìa nhỏ.
- Áp nhẹ khăn ấm lên má và cổ để đỡ đau. Không đắp lá, bôi vôi, bôi nghệ hay dầu nóng lên má.
- Khi con đau hoặc sốt từ 38,5°C, dùng paracetamol 10–15 mg/kg/lần, cách ít nhất 4–6 giờ. Không dùng aspirin.
- Súc miệng bằng nước muối loãng hoặc đánh răng nhẹ nhàng để miệng sạch, đỡ khô.
- Với bé trai, mỗi ngày hỏi con có đau bìu, đau tinh hoàn không; nhiều con ngại không tự nói.
Hiểu lầm thường gặp
- Đắp lá, bôi vôi hoặc bôi mực tàu lên má sưng sẽ nhanh xẹp.
- Những cách này không làm virus mất đi, có thể gây bỏng da, viêm da, nhiễm trùng. Áp khăn ấm và nghỉ ngơi là đủ.
- Bé trai bị quai bị chắc chắn sẽ vô sinh.
- Phần lớn bé trai, nhất là trước tuổi dậy thì, không bị viêm tinh hoàn. Khi có viêm tinh hoàn, thường chỉ một bên và hiếm khi dẫn đến vô sinh. Điều cần làm là đi khám khi con đau, sưng tinh hoàn.
- Bị quai bị phải kiêng tắm, kiêng gió.
- Con vẫn tắm được bằng nước ấm, nhanh, trong phòng kín gió, lau khô ngay. Giữ người sạch giúp con dễ chịu hơn.
- Đã tiêm vắc xin sởi trong tiêm chủng mở rộng là phòng được cả quai bị.
- Vắc xin sởi và sởi-rubella của chương trình không có thành phần quai bị. Muốn phòng quai bị, con cần vắc xin sởi-quai bị-rubella tiêm dịch vụ.
Bố mẹ hay hỏi
+Quai bị bao lâu thì khỏi?
Má thường sưng to nhất trong 1–3 ngày đầu rồi xẹp dần trong khoảng một tuần. Phần lớn trẻ khỏi hẳn các triệu chứng sau 1–2 tuần.
+Trẻ bị quai bị nên ăn gì?
Ăn món mềm, lỏng, dễ nuốt như cháo, súp, sữa, chia nhiều bữa nhỏ. Tránh đồ chua và đồ cần nhai nhiều trong những ngày má còn đau.
+Quai bị có bị lại lần hai không?
Hiếm. Phần lớn người đã mắc quai bị có miễn dịch lâu dài. Nếu con lại sưng má, bác sĩ cần khám để tìm nguyên nhân khác.
+Bị quai bị một bên có lây sang bên kia không?
Có thể. Nhiều trẻ sưng một bên trước, vài ngày sau sưng bên kia. Đó vẫn là cùng một đợt bệnh, không phải bị lại.
+Bị quai bị bao lâu thì được đi học lại?
Ít nhất 5 ngày kể từ khi bắt đầu sưng má, khi con đã hết sốt và đỡ sưng. Nhiều trường đề nghị nghỉ đến khi hết sưng, thường 7–10 ngày; bố mẹ hỏi thêm nhà trường.
+Đã bị quai bị rồi có cần tiêm vắc xin không?
Con vẫn nên tiêm vắc xin sởi-quai bị-rubella để phòng sởi và rubella nếu chưa tiêm đủ. Tiêm cho trẻ đã có miễn dịch với quai bị vẫn an toàn.
Nguồn tham khảo
Cập nhật 20/11/2026.
Thông tin trên trang dùng để bố mẹ hiểu và theo dõi con, không thay thế việc khám bệnh. Khi con có dấu hiệu nguy hiểm, hãy gọi 115 hoặc 113 (từ 1/11/2026 tổng đài 113 cũng tiếp nhận cấp cứu y tế), hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất. Cần người lắng nghe về chuyện của con: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, 24/7.
Bài liên quan
- Bệnh sởi ở trẻ
Sởi do virus gây ra, lây rất mạnh qua không khí. Bệnh bắt đầu bằng sốt cao, ho, chảy mũi, mắt đỏ chảy nước; sau 3–4 ngày sốt, ban đỏ mọc từ sau tai, mặt rồi lan xuống thân và chân. Phần lớn trẻ khỏi sau khoảng 10 ngày, nhưng trẻ dưới 5 tuổi, nhất là dưới 1 tuổi, và trẻ suy dinh dưỡng dễ bị viêm phổi, viêm tai, tiêu chảy, tổn thương mắt. Đưa con đến bệnh viện ngay nếu con thở nhanh, khó thở, li bì, co giật, không uống được, hoặc ban đã bay mà vẫn sốt cao.
- Lịch tiêm chủng
Trẻ ở Việt Nam được tiêm miễn phí các vắc xin trong chương trình tiêm chủng mở rộng tại trạm y tế, bắt đầu từ mũi viêm gan B trong 24 giờ đầu sau sinh, tiếp theo là các mũi lúc 2, 3, 4, 5 tháng, 9 tháng, 12 tháng và 18 tháng; chương trình nay có cả vắc xin rota, còn phế cầu và HPV đang được triển khai dần theo từng địa phương. Bố mẹ có thể tiêm thêm các vắc xin dịch vụ như cúm, thủy đậu, viêm gan A, não mô cầu, sởi-quai bị-rubella. Lịch cụ thể của con hãy theo sổ tiêm chủng hoặc ứng dụng tiêm chủng và lịch hẹn của trạm y tế. Lỡ mũi nào thì đi tiêm bù càng sớm càng tốt, không cần tiêm lại từ đầu.
- Con bị sốt
Trẻ được coi là sốt khi nhiệt độ từ 38°C trở lên. Phần lớn cơn sốt ở trẻ do virus và tự hết sau 2–3 ngày; điều quan trọng là theo dõi xem con có tỉnh táo, ăn uống và đi tiểu được không, chứ không chỉ nhìn con số trên nhiệt kế. Trẻ dưới 3 tháng tuổi sốt từ 38°C, hoặc trẻ ở bất kỳ tuổi nào sốt kèm li bì, khó thở, co giật hay nổi chấm đỏ trên da, cần đi khám ngay.
- Vắc xin sởi-quai bị-rubella
Trong chương trình tiêm chủng mở rộng, con được tiêm miễn phí vắc xin sởi lúc 9 tháng và vắc xin sởi-rubella lúc 18 tháng; chương trình chưa có thành phần quai bị. Vắc xin phối hợp sởi-quai bị-rubella (MMR) là vắc xin dịch vụ, thường tiêm từ 12 tháng tuổi, cần 2 mũi để bảo vệ lâu dài, và các mũi có thành phần sởi phải cách nhau ít nhất 1 tháng. Khoảng 7 đến 11 ngày sau tiêm, con có thể sốt và nổi ban nhẹ trong 2–3 ngày; đó là phản ứng thường gặp. Nếu con co giật, khó thở, sưng môi mặt hoặc li bì sau tiêm, đưa con đi cấp cứu ngay.
- Viêm tinh hoàn do quai bị
Viêm tinh hoàn là biến chứng hay gặp nhất của quai bị ở bé trai đã dậy thì, thường xuất hiện khoảng 4–6 ngày sau khi sưng má: tinh hoàn sưng to, đau, nặng, thường một bên, kèm sốt lại. Chưa có thuốc diệt virus quai bị; con cần được bác sĩ khám trong ngày, rồi nghỉ ngơi, giảm đau, nâng đỡ bìu và chườm mát. Một số trẻ bị teo tinh hoàn sau đó, nhưng vô sinh hẳn thì hiếm. Đau tinh hoàn đột ngột, dữ dội, đau kèm nôn hoặc kéo dài hơn 1 giờ phải đi cấp cứu ngay để loại trừ xoắn tinh hoàn, kể cả khi con đang bị quai bị.
- Tiêm nhắc lại tuổi đi học
Trước khi con vào lớp 1, bố mẹ nên rà sổ tiêm chủng xem con đã đủ các mũi của chương trình tiêm chủng mở rộng chưa: bạch hầu-ho gà-uốn ván, bại liệt, sởi và sởi-rubella, viêm não Nhật Bản đủ 3 mũi. Khi nhập học mầm non và tiểu học, nhà trường phối hợp với trạm y tế kiểm tra tiền sử tiêm chủng và hẹn tiêm bù mũi còn thiếu. Ở tuổi 4–6, nhiều vắc xin dịch vụ cần một mũi nhắc, như bạch hầu-ho gà-uốn ván-bại liệt, sởi-quai bị-rubella, thủy đậu; đến khoảng 7 tuổi, chương trình tiêm nhắc uốn ván-bạch hầu giảm liều (Td) cho trẻ, thường tổ chức ở trường. Lỡ mũi nào thì tiêm bù, không cần tiêm lại từ đầu.
Chủ đề khác