Sốt và bệnh truyền nhiễm

Sốt do virus hay vi khuẩn: cách phân biệt và khi nào cần kháng sinh

Tham vấn y khoa: BS. Bùi Việt Hưng (Sức khỏe tổng quát) · Thẩm định ngày 22/11/2026 · Biên soạn: Ban biên tập Sức khỏe Aiducation

Mầm non · 1–5 tuổiTiểu học · 6–10 tuổi

Trả lời nhanh

Phần lớn cơn sốt ở trẻ là do virus, thường kèm sổ mũi, ho, đau họng, nhiều người trong nhà cùng ốm, và tự hết sau vài ngày; kháng sinh không có tác dụng với virus. Bố mẹ không thể phân biệt chắc chắn ở nhà: độ cao của cơn sốt hay màu nước mũi không cho biết nguyên nhân. Đưa con đi khám khi sốt quá 3 ngày, sốt hạ rồi lại lên, hoặc con đau khu trú một chỗ như đau tai, tiểu buốt; đi cấp cứu ngay khi con li bì, khó thở, co giật hay nổi chấm đỏ tím không mất khi ấn cốc.

Khi nào cần đưa con đi khám

Gọi 115 hoặc 113, hoặc đến cấp cứu ngay khi

  • Con li bì, gọi hỏi khó đánh thức, mềm nhũn, hoặc co giật.
  • Con thở nhanh, thở rít, rút lõm lồng ngực, môi hoặc da tím tái.
  • Trên da có chấm hoặc mảng đỏ tím không mất đi khi ấn một chiếc cốc thủy tinh lên.
  • Con đau đầu dữ dội, cổ cứng, sợ ánh sáng, nôn nhiều.
  • Con nôn tất cả, không uống được, hoặc hơn 6 giờ không đi tiểu.
  • Tay chân lạnh, da tái hoặc nổi vân tím, nhất là khi vừa hạ sốt.
  • Con dưới 3 tháng tuổi có nhiệt độ từ 38°C.

Đưa con đi khám trong ngày khi

  • Sốt quá 3 ngày, hoặc đã hạ rồi lại sốt lại sau khi đang đỡ.
  • Sốt cao liên tục từ 2 ngày, nhất là vào mùa sốt xuất huyết.
  • Con đau tai, chảy mủ tai, đi tiểu buốt, tiểu nhiều lần, đau một chỗ ở bụng hoặc ở một khớp.
  • Trẻ lớn đau họng nhiều, sưng hạch cổ, không ho, không sổ mũi.
  • Sổ mũi, ho kéo dài quá 10 ngày mà không đỡ, hoặc nước mũi đặc kèm sốt từ 39°C nhiều ngày liền.
  • Đã dùng kháng sinh 2–3 ngày mà con không đỡ hoặc nặng hơn.

Vì sao phần lớn cơn sốt là do virus

Trẻ nhỏ bị cảm lạnh nhiều lần mỗi năm, nhất là khi đi nhà trẻ, mẫu giáo. Cảm lạnh, cúm, viêm họng, viêm tiểu phế quản, sốt phát ban, tay chân miệng đều do virus. Những bệnh này thường tự đỡ sau vài ngày, sốt hết trong khoảng 1–4 ngày, dù tiếng ho có khi kéo dài vài tuần.

Vi khuẩn gây ra một phần nhỏ hơn: viêm tai giữa, viêm họng do liên cầu, viêm phổi, nhiễm trùng đường tiểu, viêm xoang do vi khuẩn, hiếm hơn là viêm màng não, nhiễm trùng huyết. Một số bệnh nhiễm khuẩn cần kháng sinh, một số tự khỏi; bác sĩ quyết định sau khi khám.

Dấu hiệu gợi ý, không phải để tự chẩn đoán

  • Nghiêng về virus: sổ mũi, hắt hơi, ho, đau họng nhẹ, đau mỏi người, nhiều người trong nhà hoặc trong lớp cùng ốm, con vẫn chơi được khi hạ sốt.
  • Cần nghĩ tới vi khuẩn: con đau rõ một chỗ (tai, họng không kèm ho ở trẻ lớn, khi đi tiểu, một vùng bụng), sốt kéo dài hoặc sốt lại sau khi đang đỡ, con trông mệt cả lúc đã hạ sốt.
  • Sốt cao không có nghĩa là do vi khuẩn. Virus cúm hay adenovirus có thể làm con sốt rất cao nhiều ngày.
  • Nước mũi vàng hay xanh cũng không có nghĩa là nhiễm khuẩn. Trong cảm lạnh, nước mũi thường đặc lại và đổi màu sau vài ngày.
  • Do virus không có nghĩa là luôn nhẹ. Sốt xuất huyết, sởi, cúm đều do virus và có thể nặng; vẫn theo dõi các dấu hiệu cấp cứu như mọi cơn sốt.

Bác sĩ phân biệt thế nào

Phần lớn trường hợp, bác sĩ phân biệt bằng hỏi bệnh và khám: xem tai, họng, nghe phổi, khám bụng, tìm ban trên da. Khi cần, bác sĩ cho làm xét nghiệm như test nhanh liên cầu, cúm, xét nghiệm nước tiểu, công thức máu, CRP, chụp X-quang ngực.

Không xét nghiệm nào đúng tuyệt đối, và kết quả phải đọc cùng với lúc khám. Bố mẹ không nên tự đi làm xét nghiệm rồi tự mua kháng sinh theo kết quả; mang kết quả đến cho bác sĩ xem.

Kháng sinh: khi nào cần, khi nào không

Kháng sinh chỉ diệt vi khuẩn, không có tác dụng với virus. Dùng kháng sinh cho một cơn cảm lạnh không làm con khỏi nhanh hơn, không phòng được bội nhiễm, mà có thể gây tiêu chảy, phát ban, dị ứng; khoảng 1 trong 5 trẻ dùng kháng sinh bị tác dụng phụ. Dùng sai nhiều lần còn làm vi khuẩn kháng thuốc.

Khi bác sĩ đã kê, cho con uống đủ liều, đủ ngày, không tự ngừng khi thấy đỡ. Phần lớn nhiễm khuẩn đỡ sau 48–72 giờ dùng đúng thuốc; nếu sau 72 giờ con không đỡ hoặc nặng lên, đưa con đi khám lại.

Chăm sóc con tại nhà

  • Cho con uống nhiều nước, bú mẹ nhiều lần hơn, ăn món mềm chia nhiều bữa nhỏ.
  • Mặc thoáng, không ủ ấm, không lau người bằng nước lạnh hay cồn.
  • Nếu con khó chịu vì sốt, dùng paracetamol 10–15 mg/kg/lần, cách nhau ít nhất 4–6 giờ, không quá 4 lần trong 24 giờ. Ibuprofen chỉ dùng cho trẻ từ 6 tháng và không dùng khi chưa loại trừ sốt xuất huyết. Không dùng aspirin cho trẻ dưới 16 tuổi.
  • Không tự cho con uống kháng sinh còn thừa, kháng sinh của anh chị, hay kháng sinh mua theo lời khuyên ngoài nhà thuốc.
  • Ghi lại số ngày sốt, nhiệt độ, các triệu chứng mới xuất hiện để kể cho bác sĩ.
  • Cho con nghỉ học khi còn sốt và thêm 24 giờ sau khi hết sốt mà không cần thuốc.

Hiểu lầm thường gặp

Sốt trên 39 độ là chắc chắn nhiễm khuẩn, phải dùng kháng sinh.
Nhiều virus gây sốt rất cao. Độ cao của cơn sốt không cho biết nguyên nhân; bác sĩ dựa vào khám và, khi cần, xét nghiệm.
Nước mũi xanh, đờm vàng là đã bội nhiễm vi khuẩn.
Nước mũi đổi màu là diễn biến bình thường của cảm lạnh do virus. Chỉ khi ho, sổ mũi quá 10 ngày không đỡ, hoặc kèm sốt cao nhiều ngày, mới cần bác sĩ xem có viêm xoang do vi khuẩn không.
Uống kháng sinh sớm cho chắc để không chuyển nặng.
Kháng sinh không phòng được biến chứng của bệnh do virus và có thể gây tác dụng phụ. Cách an toàn là theo dõi các dấu hiệu nặng và đưa con đi khám đúng lúc.
Sốt virus thì không cần đi khám.
Phần lớn sốt virus tự khỏi, nhưng sốt xuất huyết, sởi, cúm có thể nặng. Hãy đưa con đi khám khi có dấu hiệu nặng hoặc sốt quá 3 ngày.

Bố mẹ hay hỏi

+Sốt virus thường kéo dài mấy ngày?

Thường khoảng 1–4 ngày; một số virus như cúm, adenovirus có thể làm con sốt lâu hơn. Sốt quá 3 ngày nên đưa con đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân.

+Xét nghiệm máu có phân biệt được virus hay vi khuẩn không?

Công thức máu, CRP giúp bác sĩ thêm thông tin nhưng không đúng tuyệt đối, nhất là trong ngày đầu sốt. Kết quả cần đọc cùng với việc khám.

+Sốt virus có cần uống kháng sinh không?

Không. Kháng sinh không diệt được virus. Bác sĩ chỉ kê khi khám thấy có nhiễm khuẩn.

+Con sốt virus có lây không?

Có, phần lớn virus lây qua giọt bắn khi ho, hắt hơi và qua tay, đồ chơi. Rửa tay, che miệng khi ho và cho con nghỉ học khi còn sốt giúp hạn chế lây.

+Sốt do vi khuẩn có tự khỏi được không?

Một số nhiễm khuẩn nhẹ như viêm tai giữa có thể tự khỏi, nhưng nhiều trường hợp cần kháng sinh. Bác sĩ quyết định sau khi khám, bố mẹ không tự chờ hay tự mua thuốc.

Nguồn tham khảo

  1. Antibiotics for Children: 10 Common Questions Answered — Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (HealthyChildren.org)
  2. High temperature (fever) in children — NHS (Anh)
  3. Antibiotics — NHS (Anh)
  4. Adenovirus Infections in Children — Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (HealthyChildren.org)

Cập nhật 20/11/2026.

Thông tin trên trang dùng để bố mẹ hiểu và theo dõi con, không thay thế việc khám bệnh. Khi con có dấu hiệu nguy hiểm, hãy gọi 115 hoặc 113 (từ 1/11/2026 tổng đài 113 cũng tiếp nhận cấp cứu y tế), hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất. Cần người lắng nghe về chuyện của con: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, 24/7.

Bài liên quan

  • Con bị sốt

    Trẻ được coi là sốt khi nhiệt độ từ 38°C trở lên. Phần lớn cơn sốt ở trẻ do virus và tự hết sau 2–3 ngày; điều quan trọng là theo dõi xem con có tỉnh táo, ăn uống và đi tiểu được không, chứ không chỉ nhìn con số trên nhiệt kế. Trẻ dưới 3 tháng tuổi sốt từ 38°C, hoặc trẻ ở bất kỳ tuổi nào sốt kèm li bì, khó thở, co giật hay nổi chấm đỏ trên da, cần đi khám ngay.

  • Dùng kháng sinh cho trẻ

    Bố mẹ không nên tự cho con uống kháng sinh. Kháng sinh chỉ diệt vi khuẩn, không có tác dụng với virus, nguyên nhân của phần lớn các đợt sốt, ho, sổ mũi, viêm họng ở trẻ. Dùng kháng sinh không đúng làm con chịu tác dụng phụ vô ích và làm vi khuẩn kháng thuốc, đến khi con thật sự cần thì thuốc không còn tác dụng. Chỉ dùng khi bác sĩ khám và kê đơn, uống đúng liều, đúng giờ và đủ số ngày bác sĩ dặn.

  • Trẻ bị viêm họng

    Phần lớn viêm họng ở trẻ do virus, thường đi kèm sổ mũi, ho, và tự đỡ sau khoảng một tuần mà không cần kháng sinh. Một phần nhỏ do liên cầu khuẩn nhóm A, hay gặp ở trẻ 5–15 tuổi: sốt cao, đau họng nhiều, không ho, hạch cổ sưng đau; trường hợp này cần bác sĩ khám, xét nghiệm và uống kháng sinh đủ ngày để phòng thấp tim. Con khó thở, chảy nước dãi vì không nuốt được, không há được miệng hoặc cổ sưng một bên thì đến cấp cứu ngay.

  • Trẻ bị viêm tai giữa

    Viêm tai giữa rất hay gặp ở trẻ dưới 3 tuổi, thường xuất hiện sau vài ngày sổ mũi: con sốt, quấy khóc nhiều về đêm, kéo hoặc dụi tai. Nhiều trường hợp tự đỡ trong 3 ngày; bác sĩ sẽ quyết định cần kháng sinh ngay hay theo dõi thêm, còn bố mẹ có thể giảm đau cho con bằng paracetamol. Trẻ dưới 1 tuổi nghi viêm tai, đau cả hai tai, hoặc tai chảy mủ, cần đi khám sớm. Sưng đỏ sau tai làm vành tai vểnh ra, cổ cứng, li bì hay méo mặt thì đến cấp cứu ngay.

  • Sốt xuất huyết

    Sốt xuất huyết thường bắt đầu bằng sốt cao đột ngột 2–7 ngày, kèm đau đầu, đau người, mệt. Giai đoạn nguy hiểm nhất là từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7, thường đúng lúc con bắt đầu hạ sốt, nên hết sốt chưa có nghĩa là đã khỏi. Chỉ dùng paracetamol để hạ sốt, không dùng ibuprofen hay aspirin. Đưa con đến bệnh viện ngay nếu con li bì hoặc vật vã, đau bụng, nôn nhiều, chảy máu cam, chảy máu chân răng, tay chân lạnh, hoặc đi tiểu ít.

  • Trẻ nhiễm adenovirus

    Adenovirus là nhóm virus hay gặp ở trẻ dưới 5 tuổi, gây sốt cao có thể kéo dài nhiều ngày, đau họng, sổ mũi, ho, đỏ mắt, có khi tiêu chảy. Phần lớn trẻ tự khỏi khi được chăm như một đợt cảm nặng; không có thuốc đặc hiệu, kháng sinh không có tác dụng và chưa có vắc xin cho trẻ. Đưa con đi khám khi sốt quá 3 ngày; đến cấp cứu ngay khi con thở nhanh, rút lõm lồng ngực, tím tái, li bì, hoặc hơn 6 giờ không đi tiểu.

Chủ đề khác